Tekening woonkamer gebaseerd op een foto uit 1944.
Google Gemini AI tekening.
De gereformeerden stonden bekend om hun felle, principiële verzet. Hun geloofsovertuiging liet geen ruimte voor de rassenleer of de vergoddelijking van een nazistische staat.
Eindhoven was van oudsher overwegend katholiek. Doordat de Philipsfabrieken echter steeds meer hoogopgeleid personeel en vakmensen nodig hadden, die vaak van buiten Brabant kwamen, veranderde de samenstelling van de stad.
De gemeenteraadsverkiezingen van 14 juni 1939 geven een goed beeld van deze verhoudingen aan de vooravond van de oorlog. De katholieke dominantie was nog altijd overduidelijk: de gevestigde R.K. Staatspartij en een kleinere katholieke lijst kregen samen bijna 31.000 stemmen, goed voor in totaal 27 zetels van de 37 zetels, bij de bronnen de volledige uitslag.
De invloed van de 'nieuwe' Eindhovenaren was echter zichtbaar in de overige partijen. De protestantse minderheid bundelde haar krachten in een lijst van de Christelijk-Historische Unie (C.H.) en de Anti-Revolutionaire Partij (A.R.), goed voor 3 zetels.
Bij de niet-kerkelijke kiezers was een duidelijk onderscheid te zien tussen de arbeiders en het hoger kader. De arbeiders stemden massaal op de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), die 6 zetels behaalde. De vrijzinnige intellectuelen en ingenieurs vonden hun vertegenwoordiger in de Philips-man Ir. Z. Th. Fetter van de Vrijzinnig Democratische Bond (V.D.B.), die 1 zetel in de wacht sleepte.
Hieronder staat het verhaal van ongeveer vijftig gereformeerde personen (gezinsleden niet meegerekend) die actief zijn geweest in het verzet tegen de Duitse bezetter. Hun activiteiten waren divers: van werk in kerkelijk verband en lidmaatschap van de ARP tot het verspreiden van de verzetskrant Trouw. Ook verleenden zij hulp aan of waren onderdeel van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (L.O.) in Eindhoven.
Zij hadden ook in Eindhoven vanaf 1943 (eerder?) een belangrijke rol in hulpverlening aan onderduikers. De kerkgemeenschap was al gewend aan om dingen in 'eigen kring' te organiseren, hierdoor konden ze vrij snel een illegaal netwerk opzetten. Een aantal gereformeerden waren tevens voor de oorlog al politiek georganiseerd in ARP (Anti-Revolutionaire Partij) en vanaf 1943 verscheen de illegale krant Trouw, ontstaan in het verzet, met sterke gereformeerde wortels.
Dr. Colijn (ARP) en prof De Savormim Lohman (Christelijk-Historische Unie (CHU)) spreken vrijdag 13 september 1940 in Eindhoven. Kaarten à 10 cent
Toen kwamen de meidagen van ‘40. Colijn, de sterke man van de antirevolutionairen, dacht even dat de toekomst van Europa in handen lag van Duitsland. Maar al snel herstelde hij zich, verzamelde ‘apostelen’ om zich heen en begon het verzet van de gereformeerde elite waartoe Colijn zelf behoorde. De ‘gewone’ gereformeerden waren na de Duitse inval net zo in verwarring als de elite. En toch ging een meerderheid van de getalsmatig kleine groep gereformeerden – anno 1939 in Eindhoven nooit meer dan 8% van de bevolking – in het verzet. Velen voelden zich rechtstreeks door God geleid en meenden een instrument in Gods handen te zijn om Gods volk bij te staan. Wie aan de Joden kwam, kwam in hun ogen aan Gods volk, het volk waaruit de Messias Jezus Christus voortkwam.
Toen de nazi’s Nederlandse politieke partijen, waaronder de ARP, gingen verbieden, veranderde Colijn van standpunt. Hij wees de Nederlandsche Unie af en ging het verzet tegen Duitsland steunen. Ook was hij actief voor de ondergrondse ARP. Op 30 juni 1941 werd Colijn gearresteerd.
De organisatie en de kaartverkoop van de lezing september 1940 waren opvallend vaak in handen van gereformeerde ARP’ers die we later in het verzet en het LO-werk tegenkomen:
Gerrit Buiten, Lakerstraat 4
Pieter Goede, Heezerweg 209
Henk Raven, Boschdijk 438
Harm Groeneveld, Lijmbeekstraat 278
P. Dekker, Frederika van Pruisenweg 27
Andere verkooppunten waren: Biesterweg 82, Potgieterstraat 6, Bezemstraat 27 en J. van den Berg: Eindhovenscheweg 69 in Geldrop.
Harry Holla (1904-1992) & Theodorus Dobbe (1901 - 1944)
https://nl.wikipedia.org/wiki/Theo_Dobbe
De georganiseerde hulp aan onderduikers in Eindhoven kwam op gang dankzij een bijzonder samenwerkingsverband. De katholieke jurist Harry Holla (werkzaam bij De Gruyter) en verzetsman Theodorus Dobbe (in Brabant bekend als 'Hans') zochten betrouwbare contacten in de stad. Zij polsten bij de gereformeerde predikant dr. H. Veltman in Den Bosch wie ze in Eindhoven konden vertrouwen. Veltman gaf hen een introductie voor zijn Eindhovense ambtsgenoot ds. G. Zeyl (ook geschreven als Zeijl), die hen vervolgens in contact bracht met zijn gereformeerd gemeentelid Piet Goede.
Foto beeldbankwo2
De consistorie van de gereformeerde kerk van Eindhoven.
Vanaf augustus 1943 werd de consistorie (vergaderruimte) van de gereformeerde kerk aan de Fazantlaan 17 het zenuwcentrum. Hier organiseerden Piet Goede en ds. Zeyl diverse rayonvergaderingen voor de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (L.O.) in Oost-Brabant. Deze bijeenkomsten markeerden de feitelijke start van het LO-werk in Eindhoven en de wijde omgeving.
Het is belangrijk om deze startdatum in het juiste perspectief te plaatsen. De L.O. in Eindhoven groeide pas uit tot een grote organisatie na mei 1943, toen studenten, voormalig militairen en alle mannen tot 40 jaar verplicht werden om in Nazi-Duitsland te werken. Door deze maatregel explodeerde de vraag naar onderduikadressen. Dit staat in wrang contrast met de situatie van de Joodse inwoners; zij hadden in feite al veel eerder, vanaf augustus/september 1942, dringend behoefte aan veilige adressen.
Trouwfoto 1935: Pieter (Piet) Goede (1910 - 2001) en Alida Anna (Aagje) Goede-de Boer (1910 - 2009) Ze kregen 12 kinderen en in 1985 hadden ze 38 kleinkinderen.
Pieter (Piet) Goede, geboren in Landsmeer, trouwde in mei 1935 met Aagje de Boer. Het echtpaar vestigde zich in Eindhoven, waar Piet werkzaam was als bedrijfsleider van de keramische afdeling van Philips. Ze woonden aan de Heezerweg 209.
Al voor de oorlog was Goede maatschappelijk zeer betrokken. Dat hij uit het juiste gereformeerde hout gesneden was om verzet te bieden tegen de nazi-ideologie, bleek al vroeg. Toen Hendrik Colijn, de leider van de Anti-Revolutionaire Partij, in 1940 een lezing gaf in Eindhoven, verliep de kaartverkoop onder andere via het huisadres van Goede.
Samen met dominee G. Zeyl organiseerde hij in de consistorie van de Oosterkerk de eerste vergaderingen. Hiermee werd Piet Goede de eerste leider van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) in het district Eindhoven. Op deze bijeenkomsten werd de basis gelegd voor het LO-werk dat over verschillende wijken, zoals Strijp, Woensel en het centrum, werd georganiseerd. Pieter was ook actief in pilotenhulp.
Het verzetspionierswerk bracht grote risico's met zich mee. In november 1943 sloeg het noodlot toe: Piet Goede werd gearresteerd vanwege zijn verzetswerk. Zijn arrestatie in de kerk was een harde les voor de LO. Men ging hierna schuilnamen gebruiken en vergaderen op wisselende geheime adressen. Pieter heeft niemand verraden en de organisatie kreeg een nieuwe LO-leider als vervanger.
Zijn onvrijwillige afwezigheid was bovenal een ramp voor zijn gezin. Terwijl Piet in gevangenschap verbleef – eerst in cel 47 in Kamp Vught en later op transport naar Duitsland – stond zijn vrouw Aagje er alleen voor. Zij had de zorg voor vijf kinderen en was in verwachting. In mei 1944, een half jaar na de arrestatie van haar man, beviel ze van een tweeling. Piet wist op dat moment waarschijnlijk niet eens dat hij weer vader was geworden.
Krantenfoto Piet / Pieter Goede in 1956 in
Trouw 14-04-1956
Hoe groot het aanzien van Piet Goede binnen het verzet was, bleek in maart 1945 toen koningin Wilhelmina het bevrijde Eindhoven bezocht. Omdat Piet op dat moment nog gevangen zat in het bezette deel van Europa, had zijn vrouw Aagje als vertegenwoordiger van de slachtoffers uit het verzet een ontmoeting met de vorstin.
Piet overleefde de ontberingen en keerde na de bevrijding terug naar zijn gezin aan de Heezerweg. Hij zette zich direct weer in voor de publieke zaak; in augustus 1945 stond hij al op de kandidatenlijst voor de tijdelijke gemeenteraad van Eindhoven.
In december 1945 was hij voorzitter van het tentoonstellingscomité 'Verzet in Eindhoven'. In zijn openingsrede klonk naast trots ook een waarschuwing door. Hij herdacht de gevallen kameraden en stelde de indringende vraag of hun offer "voor niets" was geweest. Hij riep op de saamhorigheid uit de oorlog vast te houden en niet te verzanden in oude tegenstellingen.
In 1948 emigreerde het gezin naar Zuid-Afrika, waar Piet na enige tijd een eigen bedrijf startte. Daarnaast was hij hoofdbestuurslid van de Christelijke Emigratievereniging in Zuid-Afrika. Zowel Piet als Aagje overleden uiteindelijk in Zuid-Afrika.
Bron documenten NIOD: Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Na de bevrijding schetst Piet Goede in een beknopt overzicht hoe de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (L.O.) in Eindhoven was opgebouwd. De top werd gevormd door 'Harry' (advocaat Harry Holla) en 'Hans' (Theodorus Dobbe). De plaatselijke leiding lag in handen van 'Piet' (Piet Goede), met als plaatsvervanger 'Ad' (Ad van der Holst). Ook de koeriers 'Johan' (?), 'Dick' (Dick Bolhuis)en 'Paulus' (dr. Jan Custers) worden genoemd bij de leiding, waarbij Paulus later de rol van plaatselijk leider op zich nam.
De stad was onderverdeeld in vijf wijken met elk een eigen wijkleider. In Stratum had 'Kees' (Kees van Leeuwen) de leiding, vervangen door 'Lepla' (L.C. Leplaa). Gestel viel onder katholieke Jan Custers( schuilnaam Paulus)). In Strijp was 'eveneens katholieke Jacques Hermans de wijkleider met 'Johnny' (J.M. Daamen) als vervanger. Woensel werd geleid door Jos Buskens en Tongelre door Leo Verdijk.
De gereformeerden waren leidend in de ondersteunende organisaties waren de Koerierscentrale onder leiding van 'Hein' (Henk Wielenga), Natura-Comité Mej. Luijendijk, Mevr. Groeneveld en mej. Glaudemans en het N.S.F., vertegenwoordigd door 'Bob de Graaf' (dr. ir. Voorhoeve).
Voor het Katholiek Contact wordt de naam 'Pater Sicherhouw' genoemd; dit is een verbastering van kapelaan Clemens Ziegenhorn, zoals met potlood erbij is geschreven.
De politie kreeg de opdracht om Joodse inwoners te sommeren te vertrekken op 28 augustus 1942.
Het originele bericht zie pagina over de politie in oorlogstijd.
Tekening door Google Gemini AI gemaakt.
Het verzet in Eindhoven begon in 1942 met het onderbrengen van Joodse personen. Dit gebeurde voornamelijk door individuele hulpverlening aan bekenden of familieleden. Diverse verhalen hierover staan op deze website in de rubriek 'Onderduikers'. Lees daar de verhalen van de families Bakker, Lindner, Colet, Van Eerd en Mes.
https://eindhoven4044.nl/4/bakker.html
https://eindhoven4044.nl/4/colet.html
https://eindhoven4044.nl/5/eerd.html
https://eindhoven4044.nl/6/Hoogstraat185.html
https://www.eindhoven4044.nl/10/Lindner.html
https://eindhoven4044.nl/nieuw.html
Over de onderduikmogelijkheden in de periode van de zomer van 1940 tot het najaar van 1942 zijn weinig bronnen bekend. Een aantal kaderleden van Philips nam Joodse onderduikers van buiten de stad in huis. Het bedrijf Philips regelde voor de eigen Joodse medewerkers nog een uitzonderingspositie bij de Duitse bezetter. Hilda Verwey-Jonker liet duizend personen toevoegen aan of verwijderen uit de gemeentelijke bevolkingsadministratie. Ook verdwenen er persoonsbewijzen uit het gemeentehuis. Volgens de officiële geschiedschrijving van Van Oorschot moet er een Jodencentrale zijn geweest die hulp bood bij het onderduiken, al geeft hij daarover verder geen uitleg. Feit is dat 600 Joodse inwoners in en buiten Eindhoven zijn ondergedoken vanaf het najaar van 1942.
Meer informatie vindt u bij het verhaal over de onderduikadressen in Eindhoven.
In juli 1940, dook de landelijk bekende communist Paul de Groot met zijn gezin al onder in Eindhoven bij een CPN-geestverwant.
Anne (Onno) Rinzema en zijn beknopte verslag over zijn activiteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Over het werk van gereformeerde Anne Rinzema, schuilnaam Onno en zijn vrouw Cornelia Lindhout is een aparte pagina op deze website aanwezig. Hier behandelen zijn gereformeerde contacten die ook actief waren in hulp aan onderduikers
Volgens zijn eigen verslag herbergde het Drents Dorp (wijk in Strijp) ruim 80% van de Eindhovense onderduikers en fungeerde het als een groot doorgangshuis. Vanuit Eindhoven werden onderduikers vaak doorgeplaatst naar Friesland, Drenthe en andere provincies. Dit omvangrijke werk werd gefinancierd door maandelijkse particuliere giften via het L.O.-netwerk.
Het actieve gereformeerde netwerk rondom Onno bestond uit: zijn schoonmoeder Anna M. Lindhout-Meerman en inwonende G. v.d. Bak Venstraat 79, familie Walhout Beukenlaan 37, Johannes van Heeren, Venstraat 39, Willy Vos, Kootwijkstraat 16.
Hiernaast werkten het echtpaar nauw samen anderen geloven, gezinten en politieke voorkeuren.
Luijendijk en Groeneveld "Natura-Comité" helpt 378 gezinnen
In mei 1944 werd gereformeerde Mej. Luijendijk door de LO-Eindhoven benaderd voor het zogeheten "Natura-Comité", zij woonde in bij de gereformeerde familie Groeneveld. Samen met deze familie en mejuffrouw Glaudemans kreeg zij de taak om voorraden boter, suiker en andere levensmiddelen aan te leggen voor de LO. Dit diende als noodvoorraad voor het geval de reguliere bonnenvoorziening door oorlogshandelingen zou vastlopen.
Ze stuurde medewerksters aan in Tongelre, Strijp, Woensel en Gestel. Geldige bonnen werden direct naar de medewerksters gedistribueerd. Bonnen die dreigden te verlopen, wisselde zij zelf onmiddellijk in voor goederen, waarna ze de levensmiddelen per fiets rondbracht.
Omvang van de hulp In de periode van mei tot september 1944 droeg zij de zorg voor in totaal 378 gezinnen met onderduikers. De verdeling over de Eindhovense wijken was als volgt: Tongelre: 80 gezinnen - Gestel I: 65 gezinnen - Gestel II: 19 gezinnen - Stratum: 34 gezinnen - Woensel: 180 gezinnen
Trouw 3 april 1945, gedrukt in Eindhoven bij Drukkerij Joh. Luijk N.V. Het contactadres is van J. van Mazijk.
Het verzetsblad Trouw verscheen op 18 februari 1943 voor het eerst. Het had een protestantse visie die door de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) politiek gedragen werd.
De verzetskrant Trouw ontstond begin 1943 na een ideologisch conflict binnen de redactie van Vrij Nederland. De oprichters, onder wie gereformeerde Sieuwert Bruins Slot, vonden dat het verzet tegen de Duitse bezetter explicieter gebaseerd moest zijn op de gereformeerde beginselen. Waar bladen zoals Het Parool en Vrij Nederland zich sterker richtten op politieke analyses en actueel nieuws, functioneerde Trouw vooral als moreel kompas. Door middel van uitgebreide beschouwingen en religieuze verdieping bood de krant de lezers geloofskracht om de nationaalsocialistische propaganda te weerstaan.
Ondanks de focus op geloofsvragen nam de krant een onverzettelijke houding aan tegen de bezetter.
In de krant werd de strijd tegen het nazisme vaak vergeleken met een strijd tussen licht en duisternis, waarbij trouw aan God en de Koningin centraal stond.
In Eindhoven heeft Trouw direct een geheel netwerk ter beschikking deels gebaseerd op de protestanten kerkgenootschap maar ook via de verboden politieke organisatie Anti-Revolutionaire Partij (ARP) Nadat de bezetter alle politieke partijen (behalve de NSB) in 1941 verbood, bleven de lokale kiesverenigingen in het geheim bestaan, ook in Eindhoven. Deze verenigingen vormden de ruggengraat voor het latere verzet. Een belangrijke personen hierin waren Gerrit Buiten, J. van Mazijk, Dr Ir N. A. J. Voorhoeve en P. Dekker
Trouw zal na de oorlog doorgaan als een landelijk dagblad en verschijnt nog steeds dagelijks. Na de bevrijding lukt het amper om met een wekelijkse te drukken.
Ook Drukkerij Joh. Luijk N.V. aan de Amalia van Anhaltstraat 40-42 in Eindhoven speelt een gereformeerde verzetsrol. In maart 1943 is de drukkerij ontbonden en is als vereffenaar, verantwoordelijk voor de afwikkeling van een nalatenschap, de heer Gerrit Buiten, Lakerstraat 4 in Eindhoven, benoemd. De drukkerij wordt door hem overgenomen en de werkzaamheden "door hem persoonlijk zullen worden voortgezet".
Gerrit Buiten in de zijspan van een politiemotor tijdens de bevrijding van Eindhoven op 18 september '44
Gerrit Buiten werd geboren op 20 juni 1897 in Winschoten en overleed op 26 juli 1966 in Eindhoven. Getrouwd met W. Smit Weke en het gezin had tijdens de bezetting jonge kinderen.
Gerrit Buiten, lid gereformeerde kerk werd na de bevrijding door de gemeente Eindhoven bestempeld als een "karaktervolle verzetsman en illegale werker".
Naast lid zijn van de gereformeerde kerk waren een aantal ook actief in de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) verzetsmensen zijn: Dr Ir N. A. J. Voorhoeve en P. Dekker, Frederica van Pruisenweg 27.
Direct na de bevrijding van Eindhoven vroeg de toenmalige hoofdinspecteur van politie, de heer H. Minnaert, hem lid te worden van de commissie voor vrijlating van politieke arrestanten. In die functie ervoer hij al de eerste dagen na de bevrijding dat er veel onrecht gebeurde; dat er mensen waren vastgezet die het echt niet verdienden "in een hok gesmeten te worden". ED 28-06-1962
G. (Gerrit) Buiten was 40 jaar lang boekhouder bij het Eindhovense kadaster. Hij was actief binnen de gereformeerde kerkgemeenschap. Zowel voor als na de oorlog was hij al actief in de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) van H. Colijn. Tijdens de bezetting speelde de Anti-Revolutionaire Kiesvereniging een bindende rol. Tegelijkertijd belastten deze kernen zich ook met het, verspreiden van vlugschriften ter versterking van de verzetgeest bij de bevolking.
Binnen deze partij vervulde hij de functies van voorzitter en gemeenteraadslid. Ook was hij secretaris van het hoofdbestuur van de naoorlogse stichting "Door de Eeuwen Trouw".
Het Eindhovensch dagblad schreef op 26 mei 1955 over hem:
"In de voorste rij van het ontluikend verzet moest hij zijn activiteit met langdurige gevangenisstraf bekopen, maar noch gijzeling, noch gevangenisstraf, noch de aandacht van de bezetter, welke hij op zich gevestigd wist, waren bij machte om hem te weerhouden van wat plicht en geweten hem voorschreven." Op 2 juli 1941 is hij in hechtenis genomen, het waarom is onduidelijk en ook hoe lang hij heeft vastgezeten. In ieder geval was hij in 1943 weer vrij en bij de bevrijding van Eindhoven actief aanwezig. Zie foto van hem, hierboven in een politiemotor met geweer.
Gemeenteraadsverkiezingen Eindhoven 14 juni 1939.
De communisten en NSB deden niet mee aan deze gemeenteraadsverkiezingen in 1939.
De NSB haalde met Provinciale Staten verkiezingen in 19 april 1939: 1513 stemmen in Eindhoven
De communisten behaalde met gemeenteraadsverkiezingen van 1935: 426 stemmen in Eindhoven
S.D.A.P. (6 zetels)
A. A. de Jong
J. Jansen
C. J. van Lienden
Mevr. H. Verwey-Jonker
G. J. Sporre
W. van Gijzel
Chr. Prot. Combinatie (3 zetels)
J. W. Putman Cramer
E. A. Wijsmuller
A. van Renssen
Vrijz. Dem. Bond (1 zetel)
Ir. Z. Th. Fetter
Vrije Katholieke Kerk
(1 zetel)
H. Th. A. van den Hurk
Overzicht van gemeenteraadsleden in 1939
Bronnen
Harry Holla, jurist bij De Gruyter, die wist dat verzet een plicht is als recht in onrecht verandert.
Henk Veltman, de gereformeerde predikant uit de Jan Heinsstraat, die wist dat enkel bidden om genade niet voldoende zou zijn.
Pieter Goede en Alida Anna Goede-de Boer
Pieter Goede geboren op 2 december 1910 in Landsmeer, Noord-Holland, Nederland.
Overleden rond 9 juli 2001 [?] op ongeveer 90-jarige leeftijd in Benoni, Gauteng, Zuid-Afrika [Bron]
Alida Anna Goede-de Boer: Geboren 19 oktober 1910 in Landsmeer, Noord-Holland, Nederland Overleden rond 16 juli 2009 [?] op ongeveer 98-jarige leeftijd in Benoni, Gauteng, Zuid-Afrika [Bron]
Trouw 14-04-1956: Pieter Goede, emigrant uit Landsmeer
https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010822516:mpeg21:p009
‘De Antirevolutionaire Partij “ondergronds”’ door Peter Bak
https://www.bakschrijft.nl/print/ondergronds.pdf
Colijn premier crisisjaren: https://historiek.net/hendrikus-colijn-premier-crisisjaren/69176/
https://historiek.net/hendrikus-colijn-premier-crisisjaren/69176/
Meer over Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (L.O.)
Koerierscentrale: https://eindhoven4044.nl/10/Wielenga.html
Leiders L.O.: https://eindhoven4044.nl/6/Custers.html
L.O. in Woensel: https://www.eindhoven4044.nl/10/lo-woensel.html
Onderduiken: https://eindhoven4044.nl/10/Onderduiken-Eindhoven1940-1944.html
Onderduikadressen: https://www.eindhoven4044.nl/9/duikadressen.html
Gereformeerde kerk aan de Fazantlaan 17 : https://www.eindhoven4044.nl/9/kerken-verzet.html
Evaluatiegesprek, na de oorlog https://eindhoven4044.nl/50/evaluatie1947.html