1944 Nouwen dagboek

kalenderjaar 1944

Het jaar 1944 was voor Eindhoven misschien wel het meest bewogen jaar uit haar hele geschiedenis. In de dagboekfragmenten van Trees Nouwen zien we hoe de stad transformeerde van een bezette industriestad naar het zinderende logistieke hart van de geallieerde opmars.

Hier is een overzicht van de lokale hoogtepunten (en dieptepunten) in Eindhoven in 1944:

De Lente: Spanning en Dwangarbeid
Voordat er sprake was van bevrijding, werd de greep van de bezetter nog één keer flink aangetrokken.
De 'Gravers' naar Zeeland (April): Honderden Eindhovense mannen uit de 'betere standen' en middenstand werden opgeroepen om verdedigingswerken te graven in Zeeland.
Eindhovense Humor: winkelier C. van Eek werd een lokale legende met zijn bordje: "Gesloten, ik ben spitten."
Invasiekoorts: Na D-Day (6 juni) steeg de hoop. Trees beschrijft de paniek bij NSB'ers en de angst bij burgers door de eerste 'vliegende bommen' (V1), die ze prachtig omschrijft als "dynamietmeteoren".

Augustus: De Slag om de Lucht
Eindhoven lag letterlijk in de vuurlinie van de geallieerde luchtmacht.
Bombardement op Welschap (15 augustus): Een zwarte dag voor de wijk Strijp. Bij een aanval op het vliegveld werd de Sint-Trudokerk grotendeels verwoest en vielen er 16 doden in de omliggende straten.
Verschroeide Aarde: Voor hun vertrek bliezen de Duitsers grote delen van vliegveld Welschap op, wat in de hele stad voor enorme glasschade zorgde.

September: De Bevrijding en de 'Hel van 19 september'
September 1944 was een emotionele rollercoaster die Eindhovenaren nooit zouden vergeten.
Dolle Dinsdag (5 september): De chaotische vlucht van Duitsers en NSB'ers over de Aalsterweg richting het noorden.
De Bevrijding (18 september): Rond 19:00 uur ontmoetten de Amerikaanse parachutisten (vanuit Son) en de Britse grondtroepen (vanuit Aalst) elkaar in de binnenstad. Eindhoven was de eerste grote Nederlandse stad die weer vrij was.
Het Bombardement (19 september): Terwijl de stad nog feestvierde, bombardeerde de Luftwaffe de geallieerde colonnes in de stad. Het leidde tot de ramp bij de Biesterweg (43 doden in een schuilkelder) en enorme branden door ontploffende munitiewagens.

Het Najaar: 'Een stukje Amerika'
Na de bevrijding werd Eindhoven een internationale stad, maar wel eentje met een lege maag.
Hoog bezoek (Oktober): De Britse Koning George VI bezocht de stad en Prins Bernhard was een regelmatige verschijning.
Ondanks de vrijheid was er honger. Op 21 november staakten de arbeiders van Philips massaal uit protest tegen de slechte voedselvoorziening.
V1 op de Kruisstraat (20 december): Vlak voor kerst sloeg een verdwaalde V1 in op de Kruisstraat in Woensel, met 17 doden tot gevolg.

Eindhoven aan het eind van 1944
Trees vat het op de laatste pagina van het jaar treffend samen: de stad was gehavend, de Demer was een puinhoop, de wegen waren kapotgereden door tanks en de bossen waren kaalgeplukt voor brandhout. Maar: de kerkklokken luidden weer voor het eerst in jaren.

Op het ogenblik is iedereen vol hoop op een mogelijke invasie, maar waar en wanneer die komt, weet niemand. Alleen al de mogelijkheid dat er een einde komt aan deze ellende doet ons hiernaar verlangen. Want wij weten niet wat ons nog te wachten staat. De nood stijgt namelijk met de dag. Op de groentewagens zie je niets anders dan aardappelen, knolraap en wortelen (allemaal varkensvoer). Nooit eens spruiten, witlof of iets dergelijks. Deze week kregen we een pond uien per persoon. Gelukkig is het niet koud, want honderden gezinnen zitten zonder kolen. Met de textielgoederen is het nog treuriger: velen hebben geen ondergoed, en zelfs zeer fatsoenlijke mensen hebben geen lakens meer op bed.

18 januari 1944
In onze krant stonden de namen van de militairen uit Nederlands-Indië vermeld die in Japanse krijgsgevangenschap verkeren. Nu zijn ze begonnen met het vermelden van de burgerpersonen. Dat gaat alfabetisch, en ze zijn nu pas bij de letter 'C'. Wij wachten nu met spanning tot de 'N' aan de beurt is. Vandaag toch weer eens iets van jullie gehoord. Het is deze maand precies drie jaar geleden dat we via het Rode Kruis van jullie hoorden. Op het ogenblik is de hele stad bezig met voorbereidingen voor evacuatie. Het ontbreekt er nog maar aan dat wij op onze oude dag ons huis moeten verlaten om te gaan vluchten. Ons toevluchtsoord is Westerhoven, ruim 3½ uur lopen, en er zijn geen vervoersmiddelen. Enfin, wat komen moet, dat komt maar, hoe eerder hoe liever.

22 januari 1944
De Engelsen en Amerikanen zijn geland vlakbij Rome. In Rusland krijgen de Duitsers nog steeds veel klappen.

25 januari 1944
Gisteren en vandaag is er groot luchtalarm geweest, maar toch is er niets gebeurd. Er zijn alleen veel vliegtuigen overgevlogen. Het mooie Heilig Hartbeeld op de Paterskerk heeft een kleedje aangekregen. Het scheen zeker te fel in de zon en nu is het gecamoufleerd, na bijna vier jaar geschitterd te hebben. De Engelsen zullen het toch wel weten te vinden.

31 januari 1944
Vandaag was het nogal gespannen. Vanmiddag kwamen er veel vliegtuigen over. Men beweert dat het Nederlandse toestellen waren, te zien aan het model, en ze gooiden oranje ballonnetjes uit (het was de verjaardag van prinses Beatrix). Het afweergeschut kwam in actie, er waren luchtgevechten enz., maar er is niets ernstigs gebeurd. In Rusland gaat het de Duitsers heel slecht, en de Russen rukken al op naar de Duitse grens. In Italië gaat het ook goed, maar langzaam en onder hevige strijd.

4 februari 1944
Ontelbare vliegtuigen vlogen hierover onder hevige sneeuwbuien. Er is tweemaal groot luchtalarm geweest en er werd ook ontzettend geschoten, maar ze vlogen rustig door naar Duitsland, waar Frankfurt is bestookt door 1500 vliegtuigen. Na de middag waren er nog steeds luchtgevechten. Er is een Amerikaans vliegtuig neergeschoten op het vliegveld. Het vloog zo laag dat het bijna de daken raakte. Jammer, hè?

De scheermesjes zijn nu ook op de bon. Eerst moet je de bon inleveren en dan krijgt iedere man vijf scheermesjes. Ik heb ze vanmiddag voor vader meegebracht en ik moest er zelfs voor tekenen. Stel je voor: tekenen voor scheermesjes! Er wordt van alles beloofd.
Volgens een officiële bekendmaking is de evacuatie van de baan en mogen we in ons eigen huis blijven wonen. Tenminste, zolang de Duitsers dat nodig vinden. Elke dag is het weer anders, maar ach, we leven nog!
Er is ook een aanslag gepleegd op het stadhuis. Er waren drie flessen met fosfor naar binnen gegooid. Er was al brand uitgebroken toen er een groot luchtalarm afging. Omdat de luchtbescherming en de politie daardoor direct op straat waren, is de brand ontdekt. In Tilburg zijn alle voedselbonnen gestolen en van de daders ontbreekt elk spoor. Deze week gebeurde hetzelfde in Boekel. Men zegt dat deze bonnen vooral gebruikt worden voor onderduikers, die natuurlijk zelf geen bonnen krijgen. Over onderduikers gesproken: ik geloof niet dat ik het al eerder heb opgeschreven, maar Van den Bosch uit Heest, die opgeroepen was als krijgsgevangene, zit al sinds juni met drie collega's letterlijk onder de grond. Ze hebben ergens een ondergronds verblijf gemaakt. Trieste omstandigheden, vind je niet?

9 februari 1944
Moeders verjaardag is rustig verlopen. De kinderen die hier in de buurt wonen zijn allemaal geweest, maar we missen jullie drieën nog steeds. Er is nu echt niets meer te krijgen om op te trakteren, alleen slecht bier dat ook nog eens schaars is. Er is nog wel jenever of cognac op de zwarte markt te koop, maar dat kost 160 gulden per fles. Er is de afgelopen dagen steeds luchtalarm geweest; de stad is dan uitgestorven. Er mag niemand op straat zijn; iedereen moet binnenblijven of de schuilkelder in. Er vliegen dan veel vliegtuigen over, maar ze laten Eindhoven met rust. Soms begint het afweergeschut te schieten. Dat staat op de Philipsfabrieken, bij Vroom & Dreesmann, op het vliegveld en bij de IJzeren Man. Als die allemaal tegelijk beginnen, is het best angstig.
Deze week hebben we niets anders gehad dan wat vet en margarine. Men zegt dat er helemaal geen boter meer komt.

15 februari 1944
Vader is vandaag, de boeren langsgegaan en heeft gelukkig nog wat boter, eieren, melk en brood kunnen bemachtigen. Hij had ook nog wat op de zolder liggen, zoals tarwe, bonen en erwten. Godzijdank lijden wij nog geen honger, en onze zoons met hun gezinnen ook niet. Maar de boeren zijn erg hebzuchtig; ze ruilen hun producten liever voor spullen dan dat ze het voor veel geld verkopen. Het is veel kouder geworden en 40% van de mensen zit zonder kolen. Het is nog steeds niet bekend of er nog nieuwe voorraad komt.
Deze week maakte de slager ons blij met – lach niet – spek! Je moet niet vergeten dat we in geen twee jaar een greintje varkensvlees hadden geproefd. De hele stad at die dag varkensvlees en niemand begreep waar dat opeens vandaan kwam. Wat bleek nou? Het was door het Duitse leger afgekeurd en daarom was het goed genoeg voor de burgers.

18 februari 1944
Vandaag is het begonnen met sneeuwen; dat is zo'n beetje de eerste sneeuw die we deze winter hebben gezien. Ondanks het slechte weer zijn er veel vliegtuigen in de lucht. Er is groot alarm geweest; vliegveld Gilze-Rijen is hevig gebombardeerd.

19 februari 1944
Het heeft de hele dag gesneeuwd en het is snijdend koud. 80% van de mensen heeft niets om de kachel mee te stoken. Er is ook alweer minder melk beschikbaar; wij krijgen nog elke dag een halve liter taptemelk (magere melk). Er wordt veel honger en kou geleden en er is nog steeds geen uitzicht op vrede. Het schiet maar niet op.

22 februari 1944
Vandaag was er weer groot alarm, maar hier is godzijdank niets gebeurd. Nijmegen is echter hevig gebombardeerd en er zijn zeer veel doden gevallen. Dat zorgt toch wel voor wat antipathie tegen de Engelsen, want in die stad zijn geen militaire doelen en het is zo'n mooie oude stad. Ook Arnhem en Enschede zijn getroffen, maar niet zo erg als Nijmegen. De voormalige mededirecteur van Philips, dr. Garenstroom, is ook een slachtoffer van het bombardement in Nijmegen. Er zijn ongeveer 500 doden gevallen. Vreselijk, al die onschuldige slachtoffers; hij verbleef in een van de hotels in Nijmegen.

25 februari 1944
Weer groot alarm, maar ze vlogen voorbij. Het vliegveld in Venlo is hevig gebombardeerd; er schijnt een regen van bommen te zijn gevallen en er zijn 30 burgers gedood. Hoeveel Duitse militairen er zijn omgekomen weet ik niet, daar kom je nooit achter. En het blijft maar koud.

27 februari 1944
Vandaag was er een spannende wedstrijd tussen Philips en Longa. Er waren tussen de 25 en 30 duizend mensen op het Philips-sportpark. Na afloop mochten de vrouwen en kinderen via een aparte uitgang het terrein verlaten, maar de mannen moesten één voor één door een klein poortje en hun identiteitsbewijs laten zien. Daardoor zijn er veel jongeren gearresteerd die zogenaamd ondergedoken waren of geen geldig identiteitsbewijs (Ausweis) hadden. Ze zijn op een vrachtwagen geladen en weggevoerd. Waarheen? Jongens tussen de 18 en 25 jaar moeten immers in Duitsland gaan werken.

28 februari 1944
Zojuist gehoord dat het Sint-Josephziekenhuis hier aan de Aalsterweg door de Duitsers is gevorderd om als marinelazaret te dienen. Het is treurig om te horen hoe verslagen de zusters zijn. Er waren op dit moment 380 bedden bezet, allemaal met ernstig zieke mensen. Het is zo'n prachtige instelling met de modernste instrumenten, en ze moeten alles achterlaten. Je zou bijna gaan denken dat Onze Lieve Heer ons in de steek laat. Maar als je tussen de regels door leest, krijgen de Japanners flink wat klappen. We horen het weliswaar maar van één kant, maar ze kunnen niet alles ontkennen. Ik kan soms zelf niet geloven dat ik dit dagboek al bijna vier jaar bijhoud, maar als God het wil, stop ik er niet mee totdat ik er met grote letters VREDE onder kan zetten. Tenzij ik geen papier meer kan krijgen, want dat is nu echt heel schaars. Schriften en dergelijke krijg je bijvoorbeeld alleen nog op een schoolkaart.

6 maart 1944
De moeder van schoondochter Annie, mevrouw Lenaers, is ernstig ziek en heeft de laatste heilige sacramenten ontvangen. Ze heeft een lichte beroerte gehad.
Cor en Annie nemen de zaak van haar vader in de Paradijslaan 48 over. Zelfs als haar moeder weer beter is, gaan haar vader en moeder uit de zaak. Annie is helemaal in haar element, dat begrijp je wel.

8 maart 1944.
Vandaag is vliegveld Volkel bij Uden gebombardeerd. Hier trilde alles; zo enorm was het bombardement. Weer hadden we groot alarm. Ik was net op het distributiekantoor toen het lawaai begon; in zulke tijden ben ik toch echt het liefste thuis.

10 maart 1944
Vanmorgen is de moeder van Annie overleden op 71-jarige leeftijd. Ze zullen haar enorm missen; ze was altijd zo goed voor iedereen.
Het hele Sint-Josephziekenhuis wordt nu ondergebracht in de scholen rondom de Gerarduskerk bij ons in de buurt. Er staat constant een Duitse wacht voor het gebouw aan de Aalsterweg. De meisjes hebben natuurlijk geen school. Ook de kleuterschool en de Montessorischool moeten ontruimd worden; wat een chaos wordt het, vind je niet? Met het onderwijs is het op het moment treurig gesteld: de meeste kinderen hebben geen of slechts halve dagen school, en de scholen die nog wel open waren, moeten nu sluiten door het gebrek aan kolen.
Wij krijgen nog één mud kolen tot eind april. Dat betekent dat we voor de hele winter negen mud hebben gehad. Er is dan ook flink kou geleden deze winter. Het is nog steeds guur weer, met elke dag van die ouderwetse maartse buien met sneeuw en hagel. En dan hebben velen ook nog eens nauwelijks genoeg te eten. Er wordt veel armoede geleden. Wijzelf mogen godzijdank nog niet klagen; wij drieën (Trees, vader Leo en Clem) redden het nog best. Wel moeten we veel dingen missen, zoals vlees en alle luxegoederen, maar brood, melk, boter, bonen en erwten hebben we nog voldoende. Alleen aan textiel hebben we een groot tekort; in bijna vier jaar tijd hebben we niets kunnen bijkopen. Op de zwarte markt is het onbetaalbaar: 8 tot 9 gulden voor een handdoek, 30 gulden voor een laken, 2,50 voor een el elastiek en tussen de 600 en 800 gulden voor een herenkostuum. Er is zelfs al duizend gulden betaald voor een pak! Damesstoffen kosten 50 tot 60 gulden en damesschoenen 85 gulden. Je begrijpt dus wel dat het merendeel van het volk lichamelijk en materieel begint af te takelen. En er is nog steeds geen einde in zicht. Duitsland wordt dag in dag uit hevig gebombardeerd en toch geven ze niet op, hoewel iedereen weet dat ze een verloren strijd voeren.

13 maart 1944
Vandaag hebben we moeder Lenaers naar haar laatste rustplaats gebracht; er was heel veel volk bij de begrafenis. In juli verwachten Pol en Jetty een baby. Wat zullen jullie vreemd opkijken als je ooit met verlof komt en er al zoveel 'tantes-kindjes' rondlopen. Maar wanneer zal dat zijn? Laten we hopen dat het ons gegeven is om jullie drieën (Marie, Gerard en Kitty) gezond en wel terug te zien.

21 maart 1944
Vandaag begint de lente, maar daar lijkt het totaal niet op: de hele dag zijn er felle sneeuwbuien en het is nog erg koud. Er is nog steeds geen einde van de oorlog in zicht, hoewel de Russen goed opschieten. De hoop is nog niet vervlogen dat het dit jaar nog afloopt.
Het wordt ook wel eens tijd. Op het moment zijn er helemaal geen groenten. Soms zie je wel wat komkommers, sla, spinazie of radijs, maar dat is niet voor ons te betalen. Voor eieren betaalt men al 1 tot 1,50 gulden per stuk. Een 'interlock' herenonderbroek kost 45 gulden; je zou erom lachen als het niet zo triest was. Elke dag worden er mensen opgepakt, soms wel tientallen tegelijk. Er zijn ook veel onderduikers bij; ze worden geboeid afgevoerd alsof het zware misdadigers zijn, alleen maar omdat ze niet in Duitsland willen gaan werken. Daar zouden ze trouwens elk uur van de dag in levensgevaar zijn door de hevige bombardementen. Het moet er vreselijk uitzien in Duitsland.

23 maart 1944
Vandaag was er weer groot alarm. Na hevige luchtgevechten zijn er vijf vliegtuigen neergeschoten; het is niet bekend van welk land ze waren. De bisschop heeft een brief aan iedereen gericht met het verzoek om, als men plaats over heeft, deze beschikbaar te stellen voor evacués uit Zeeland. Dat gebied is momenteel grotendeels onder water gezet; de Zeeuwse boeren zijn wanhopig.

24 maart 1944
Vandaag krijgen we op onze groentekaart (lach niet): 125 gram uien, 2 ons wortelen en een krop sla of 2 ons spinazie. Zou je het niet bijna naar de varkens gooien? We kregen een dezer dagen ook één citroen per persoon. Het is diep triest, er wordt echt honger geleden. Vader heeft een flink stuk grond bijgehuurd voor aardappelen en groenten. Hij heeft nu de tijd om die te onderhouden. Hopelijk hebben we deze zomer geen gebrek aan groente.

1 april 1944
Er vliegen ontzettend veel vliegtuigen over. In Rusland boeken de Russen nog steeds vooruitgang; ze zijn de Roemeense grens overgestoken en rukken snel op naar Hongarije. Zou het op de Balkan tot een einde komen? God geve het.
We kregen vandaag op de bon een pond knolraap (zogenaamde stekraap), die we vroeger nooit aten omdat het echt veevoer is. Gelukkig groeien de spinazie, sla en radijs in onze eigen tuin al flink.
Er wordt beweerd dat we weer minder brood en melk krijgen. Van alles is er nog maar een klein beetje. Arme mensen die nooit eens iets extra's kunnen bijkopen, moeten beslist honger lijden. De prijs van een pond boter is gestegen naar 30 gulden. Een boer had een ham verkocht voor 380 gulden; schandalig, vind je niet? Spek kost 32 gulden per pond. Er zijn al zeker drie maanden geen kousen meer te krijgen. Verschillende winkels nemen ze nu aan voor reparatie, bijvoorbeeld om er nieuwe voeten aan te zetten. Gelukkig komt de zomer eraan, want nu lopen er al veel mensen met blote benen. De meesten fietsen op houten banden; ze hebben geen bel meer nodig, want die fietsen rammelen zo hard dat je ze van verre hoort aankomen.

6 april.
Witte Donderdag. Vandaag hebben we Pasen gevierd en vurig gebeden voor een spoedige vrede. Het is nu bijna vier jaar dat jullie al weg zijn en wanneer zullen we elkaar weerzien? Het is allemaal zo naar en triest. Normaal luidden (beierden) de klokken zo plechtig op deze dag, voordat ze zogenaamd 'naar Rome gingen'. Nu is alles even somber; de meesten hebben met Pasen niet eens een ei. Wat was het vroeger gezellig als er zo’n schaal met mooi geverfde eieren op tafel kwam en dan heerlijke rozijnenmik (krentenbrood). Niets van dat alles nu. Officieel vasten hoefden we niet zolang de oorlog duurt, maar we vasten in feite elke dag. Eén keer per week krijgen we een klein stukje vlees: 137,5 gram met been of 225 gram zonder been voor de hele week voor drie personen, broodbeleg inbegrepen.

9 april 1944
Hoogfeest van Pasen. Laten we hopen dat met de verrijzenis van Christus ook voor ons de verrijzenis naar een nieuw leven komt. Ook Leo(-kes) verjaardag; al negen jaar, zo lang zijn jullie nu al weg. We zijn allemaal naar de Paradijslaan geweest. Tijdens de Paasdagen is het rustig gebleven; er waren bijna geen vliegtuigen. Meestal is er vaak alarm, maar gelukkig gebeurt er hier niets. In Rusland trekken de Duitsers steeds verder terug en ze zijn bijna uit Rusland verdwenen. Berlijn en veel andere grote steden in Duitsland worden voortdurend hevig gebombardeerd. In Aken moet het vreselijk zijn geweest, vooral door de fosforregen. Wat een ellende. Hier is een zogenaamde Landwacht opgericht om politiediensten te verrichten, vooral controles op de wegen. Ze zijn allemaal bezig om onderduikers op te sporen, meestal jongeren tussen de 18 en 25 jaar. Als ze geen geldig bewijs (Ausweis) hebben, worden ze opgepikt.

16 april 1944
Er zijn weer verschillende Nederlanders gefusilleerd. Vorige week is er een overval gepleegd op het distributiekantoor in Valkenswaard. Alle bonnen en documenten zijn meegenomen, op klaarlichte dag om zes uur ’s middags. Zes gemaskerde mannen drongen naar binnen en overmeesterden de ambtenaren. Twee marechaussees kwamen tussenbeide maar werden bewusteloos geslagen. De daders zijn met de buit ontkomen, hoewel er voor het kantoor een massa mensen stond die hen lieten ontsnappen. Het is vreemd, maar men denkt dat de ambtenaren en de marechaussees van de overval afwisten.
17 april. Vandaag precies hetzelfde in Mierlo: alle distributiepapieren zijn gestolen en niemand is gepakt. Hier worden die verschillende kantoren nu dag en nacht bewaakt. De distributiebonnen en andere documenten worden nu steeds onder politiebegeleiding naar hun bestemming gebracht.

18 april 1944
Het wordt blijkbaar een sport, het beroven van distributiekantoren. Vannacht was Geldrop aan de beurt. Alles is weg en de daders zijn onbekend. De bonnen die ze stelen zijn natuurlijk voor de onderduikers. Om die mensen te helpen zijn er speciale organisaties.

21 april 1944
Vandaag was er luchtalarm en waren er hevige luchtgevechten. Honderden vliegtuigen zoemden over in de richting van Duitsland.

22 april 1944
Een onrustige dag met drie keer luchtalarm, maar er is niets gebeurd. Tenminste, niet door die vliegtuigen, maar toch is het een droevige dag voor Eindhoven geweest.

Honderden mannen zijn vandaag opgeroepen om in Zeeland te gaan werken. Het gaat nu allemaal om de zogenaamde betere standen: directeuren van fabrieken, notarisklerken en veel middenstanders zoals winkeliers, kasteleins en kappers. Ze moesten hun persoonsbewijs inleveren; dat krijgen ze aanstaande maandag pas terug op het station. Daar moeten ze verschijnen met werkkleding, een schop, een lepel, vork en bord en wat ondergoed. Er wordt gezegd dat ze tewerkgesteld worden bij de inundatiewerken (het onder water zetten van land), maar dat moeten ze nog afwachten. Onder hen zijn onder andere Janus van der Hout, Mignot, de directeur van de Amsterdamsche Bank, verschillende advocaten en schoolhoofden. Een NSB'er en een politieagent stapten hiervoor huis aan huis binnen.

23 april 1944
Vannacht rond twee uur was er weer luchtalarm. Ontelbaar veel vliegtuigen vlogen weer over; de lucht was er zwaar van. Het geeft zo'n drukkend gevoel als die zware Amerikaanse bommenwerpers over je heen zoemen. Men vertelde dat het er duizenden waren, op weg naar Düsseldorf, Keulen en Brunswijk.

24 april 1944
Vanmorgen was het een enorme drukte bij het station; om tien uur moesten de opgeroepen mannen daar zijn. Je begrijpt dat er zich weer hartverscheurende taferelen afspeelden, want Zeeland is een gevaarlijk gebied, ook met het oog op de komende invasie. Ze beweren dat het maar voor een paar weken is, maar het is sowieso voor onbepaalde tijd.
Toch zijn er altijd mensen die het van de humoristische kant bekijken. Bijvoorbeeld Cor van Eek – je kent hem wel hè, Marie? Hij heeft op zijn etalage geschreven: Gesloten, ik ben spitten. Een tekening van Cor met een schop, ik moest er toch even om lachen.

Blijkbaar zijn er niet genoeg mannen komen opdagen, want vanmorgen hebben ze nog veertig gemeentewerklieden en enkele onderwijzers opgehaald. De onderwijzers die een tip hadden gekregen, gingen simpelweg niet naar school, waardoor de kinderen vrij kregen. Trieste toestanden, nietwaar?
Bij Philips hoefde nog niemand weg, omdat zij voor de Wehrmacht werken. Ik hoorde zojuist dat personen boven de 60 jaar weer naar huis mochten. Degenen die niet gaan, zijn hun persoonsbewijs kwijt; ze weten ze wel aan te pakken. Onze jongens zijn gelukkig nog vrijgesteld. Cor omdat hij bij de drukkerij werkt, Piet is al meer dan een jaar een soort opsporingsambtenaar voor de ijzer- en staalindustrie (je weet dat hij vertegenwoordiger was van de grote firma Montaan uit Den Haag) en Pol werkt natuurlijk bij Philips. Dat weten jullie toch ook wel? Nadat hij bijna zeven jaar bij de Rijksbelastingen heeft gewerkt, zit hij nu al ruim twee jaar op dezelfde afdeling bij Philips de zogenaamde fiscale zaken.

Ik weet niet of je dit al weet, want het is vandaag precies negen jaar geleden dat jullie vertrokken zijn en nu hebben we al ruim drie jaar niets meer van jullie gehoord. God geve dat deze vreselijke oorlog toch gauw een einde neemt; wie weet wat ons nog te wachten staat.

29 april 1944
Kitty’s verjaardag, ze is alweer twaalf jaar. Wat zul je al een flinke meid zijn! Hartelijk gefeliciteerd, ook voor papa en mama van ons allemaal. Er zijn weer meer mannen opgeroepen ("gevorderd") voor Zeeland; de meesten zitten in de omgeving van Domburg en Koudekerke. Velen moeten daar mooie, bloeiende fruitbomen omhakken tot ongeveer een meter boven de grond, allemaal vanwege de aanstaande invasie. Men spreekt hier over niets anders en de invasie wordt elke dag verwacht. Frankrijk en België worden dagelijks gebombardeerd, vooral de spoorwegen. In België moet het er treurig uitzien.

3 mei 1944
Verschillende malen luchtalarm gehad, soms wel drie keer per dag. Het begint er steeds triester uit te zien; er is aan alles gebrek. Gelukkig is het overdag mooi zonnig lenteweer, maar 's nachts vriest het nog. Veel aardappelen zijn bevroren en ook de bloesem van de fruitbomen heeft veel geleden van de vorst. Groenten zijn er bijna niet; op sommige plaatsen wordt echt honger geleden. Je begint nu te zien dat de kleding van veel mensen verslijt ("aftakelen"). Je kunt ook niets bijkopen, want het is er simpelweg niet. Wie nog een toonbaar pak heeft, krijgt geen vergunning voor een nieuw exemplaar, en als je al iets vindt, is het rommel van aardappelstro-vezels. Een overhemd kost op de zwarte markt ("clandestien") 40 gulden. Dames- en herenhoeden kosten tussen de 5 en 10 gulden. Alleen de stof voor een herenkostuum kost al 500 gulden, en dan moet je het maakloon nog betalen voor een pak dat niet eens van bijzondere kwaliteit is.

7 mei 1944
Alweer luchtalarm, maar er is niets gebeurd. Het is een zenuwslopend leven; we leven constant in zorg en angst voor het een of het ander.

11 mei 1944
Piets verjaardag. Vader en ik zijn er samen naartoe gewandeld om hem te feliciteren. Maar een feestje ervan maken gaat niet meer; er is niets in huis en trouwens, niemand heeft er zin in.

12 mei 1944
Vannacht om één uur was er een groot alarm; we moesten allemaal het bed uit. In de verte hoorden we hevige bombardementen; de deuren en ramen stonden hier te trillen. Later hoorden we dat Hasselt, Neerpelt, Bourg-Leopold en omgeving zijn getroffen. Ze komen steeds dichterbij. Wanneer is het onze beurt?

15 mei 1944
Het is geweldig koud; je zou de kachel nog best aan kunnen hebben, maar helaas zijn er geen kolen meer. Piet heeft bericht gekregen dat hij ook naar Zeeland moet (om te graven), maar hij hoopt vanwege zijn werk vrijstelling te krijgen. Laten we het hopen. België en Frankrijk worden hevig gebombardeerd; zo hevig dat we hier de bommen in België kunnen horen vallen.

18 mei 1944
Hemelvaartsdag. Onze Pol en Jetty zijn vandaag een jaar getrouwd. De tijd vliegt voorbij; het is nu al drieënhalf jaar geleden dat we iets van jullie hebben gehoord.

20 mei 1944
Piet is vrijgesteld van de tewerkstelling in Zeeland. Het is normaal gesproken niet makkelijk om daar onderuit te komen; iedereen komt aan de beurt. Het is praktisch nutteloos werk dat ze daar moeten doen, en veel zakenmensen hebben hun zaak ervoor moeten sluiten. Wanneer is het eindelijk afgelopen?

25 mei 1944
Elke nacht vliegen er ontzettend veel vliegtuigen over, meestal tussen twaalf uur 's nachts en vier uur 's morgens. Van slapen komt niets terecht. Gisternacht hingen er wel vijftig lichtkogels boven de stad en de omgeving; iedereen dacht dat de invasie nu echt begonnen was. De stationsbeambten verlieten massaal de gebouwen; ze waren bang dat het station gebombardeerd zou worden, omdat dit in België ook vaak gebeurt. Er zijn daar weer veel steden getroffen.

28 mei 1944
Pinksteren. We hebben een angstige nacht achter de rug. Het leek wel een aardbeving, zo rammelde en rinkelde alles in huis. Tegelijkertijd hoorde je het voortdurende geronk van drommen vliegtuigen in de lucht. We zijn een hele tijd opgebleven, ook voor Cor en tante Annie die hier een paar dagen logeerden. Zij zijn erg bang, vooral omdat ze het zelf al eens aan den lijve hebben ondervonden. Al dat lawaai kwam door het bombarderen van het Kamp van Beverlo, waar veel Duitse soldaten gelegerd waren. Op Pinksterzondag hebben we drie keer luchtalarm gehad, maar er is niets gebeurd. Ook hier in Nederland zijn nu treinen gemitrailleerd, onder andere bij Utrecht en Arnhem. Er zijn verschillende doden gevallen. De Engelse radiozender heeft gewaarschuwd om zo min mogelijk te reizen.

30 mei 1944
Vandaag is er een trein beschoten tussen Best en Boxtel. Er zijn vier doden en 22 gewonden; drie van de doden komen uit Eindhoven. Wat is zo'n oorlog toch vreselijk, nietwaar?

5 juni 1944
Vandaag is Rome gevallen. De Duitsers hebben de stad ontruimd, zogenaamd om de cultuurmonumenten te sparen. In Duitsland zelf sparen ze die monumenten blijkbaar niet; dat zal wel niet nodig zijn volgens hen.

6 juni 1944
Vanmorgen was alles in rep en roer: de zo lang verwachte invasie is begonnen! De Engelsen en Amerikanen zijn in Frankrijk bij Le Havre en Cherbourg aan land gekomen. Hopelijk komt er nu snel een einde aan deze situatie. De mensen feliciteren elkaar op straat en iedereen is optimistisch, behalve de NSB’ers; die beginnen hem nu wel te knijpen.

7 juni 1944
De geallieerden hebben al twee bruggenhoofden gevormd bij Caen en de landing verloopt naar wens. Het moet een enorme operatie zijn met 11.000 vliegtuigen, 4.000 grote schepen en enkele duizenden kleinere vaartuigen. 640 grote kanonnen beschoten de kust en de zo geprezen Atlantikwall, maar dat geschut werd al snel het zwijgen opgelegd. De tanks en ander materieel worden aangevoerd met enorme zweefvliegtuigen. Alles is in volle gang.

8 juni 1944
Er is alweer een stad in Frankrijk ingenomen: Bayeux. Vanmorgen is er weer een groot aantal mannen naar Zeeland vertrokken (om te graven). Rond twaalf uur 's middags is er een Amerikaans vliegtuig neergestort in Gestel, midden op de huizen. Er is één vrouw omgekomen, twee huizen zijn bijna verwoest en bij andere woningen is veel glasschade. Triest, hè?

10 juni 1944
De geallieerden boeken nog steeds vooruitgang. Ook in Italië zijn ze stevig in opmars. De Duitsers hebben hier alle vrachtwagens en bijna alle autobussen inclusief chauffeurs gevorderd. De hele nacht zijn er troepentransporten geweest, allemaal in de richting van België. Ook passeren hier veel lege vrachtwagens over de Aalsterweg. In België zijn bijna alle spoorlijnen vernietigd, waardoor de wegen nu gebruikt moeten worden voor troepenvervoer naar Frankrijk. Vanmiddag zijn alle mannen die in Zeeland werkten weer thuisgekomen, zelfs degenen die afgelopen donderdag pas waren vertrokken; het werd daar blijkbaar te gevaarlijk. Overal zijn er razzia's om onderduikers te vinden, ook in de dorpen. Het gerucht gaat dat alle voormalige Nederlandse militairen worden opgepakt. Velen slapen niet meer thuis. Wat een leven is dit toch, we zijn net opgejaagd wild. Engeland heeft ons gewaarschuwd om minstens 35 kilometer van de kust vandaan te blijven, en er zijn nog veel meer waarschuwingen. Er is weer een plaats veroverd in Frankrijk. Ook België is gewaarschuwd. Zou Nederland nu ook aan de beurt zijn? Laten we hopen van niet (waarschijnlijk bedoeld als angst voor oorlogshandelingen op eigen bodem). Bijna alle Duitsers zijn vertrokken.

14 juni 1944
Vanmorgen om zeven uur was er al luchtalarm; de lucht hing vol vliegtuigen. Het vliegveld (Welschap) werd toen hevig gebombardeerd. Het was een verschrikkelijk moment. Of er doden zijn gevallen weet ik niet, maar er rijden constant ziekenauto's van het Rode Kruis naar het ziekenhuis hier aan de Aalsterweg. Rond elf uur ontstond er grote paniek in de stad. Het gerucht ging dat Eindhoven tussen 12 en 1 uur gebombardeerd zou worden. De hele stad liep leeg: met koffers, tassen en volgepropte kinderwagens trokken de mensen de Aalsterweg en de Leenderweg op (richting het zuiden). Piet kwam langs en wilde dat we met hem mee naar Aalst zouden gaan, maar net op dat moment kwam Cor met zijn gezin bij ons aan. We zijn toen maar gebleven en hebben het afgewacht. Na 12 uur nam de spanning af, want het bleek een loos alarm te zijn. Gelukkig maar, al hadden wij onze koffers ook al klaarstaan. Iedereen is erg angstig. Het is nu 3 uur 's middags en de meeste mensen komen alweer naar huis. Het invasieleger boekt nog steeds vooruitgang in Frankrijk; iedereen hoopt dat alles voor de winter voorbij is.

20 juni 1944
Elke nacht vliegen er enorm veel vliegtuigen over. Duitsland heeft een nieuw wapen in de strijd gegooid: een vliegtuig of bom waar geen piloot voor nodig is, een zogenaamde 'dynamietmeteoor'. Deze worden vanaf de kust naar Engeland afgevuurd. Het is het zogenaamde vergeldingswapen (de V1). De geallieerden boeken in Frankrijk nog steeds terreinwinst. Ook in Italië en Rusland rukken ze op. Het weer is hier nog steeds koud en guur; we dragen nog altijd onze wollen vesten. Morgen is het de langste dag, maar we hebben nog bijna geen zomerse dag gehad.

23 juni 1944
Vannacht twee keer luchtalarm gehad, om 1 uur en om half drie. Er kwamen onvoorstelbaar veel Engelse en Amerikaanse vliegtuigen over. Langs alle grote verkeerswegen zijn ze nu diepe kuilen aan het graven, een man diep. Men zegt dat die bedoeld zijn om mitrailleurs in op te stellen. Het is allemaal zo beangstigend. Op verzoek van de bisschoppen hebben we in heel Nederland een 'triduum' (drie dagen van gebed) gehouden in de kerk. Elke avond was er een preek. De kerk zat elke avond stampvol en ook bij de communie was het druk. De mensen zien de toekomst somber in; we zijn bang dat Nederland de dans niet zal ontspringen. De Russen gaan in Finland steeds verder vooruit; de stad Viborg is gevallen. In Frankrijk zijn de geallieerden Cherbourg genaderd; er wordt al in de buitenwijken gevochten.

24 juni 1944
Op dit moment zijn ze hier in de Leostraat, vlak voor onze deur, gaten aan het graven. Wat staat ons nog te wachten?
De Japanners krijgen ook flink wat klappen, nietwaar?

2 juli 1944
De geallieerden boeken overal vooruitgang: in Frankrijk is Cherbourg gevallen en ook in Rusland en Italië moeten de Duitsers steeds verder terugtrekken. Zou het nu naar een einde lopen? Het wordt hoog tijd.
Deze week waren er nergens aardappelen of groenten te krijgen; op de aardappelbonnen werd in plaats daarvan brood verstrekt, maar veel te weinig.

Hier is het de afgelopen week rustig geweest, alleen zijn er overal kuilen gegraven. De hele stad en omgeving is omgewoeld. De mooie tuinen en parken liggen vol diepe gaten, en dat gebeurt ook langs de buitenwegen. De NSB burgemeester beweert dat dit voor de bevolking is, om in te schuilen bij eventuele lucht- of straatgevechten. Geen mens die dat gelooft. Wij leven elke dag in grote spanning of er iets gaat gebeuren.

Er zijn weer veel mensen opgepakt om in Zeeland te gaan werken, vooral middenstanders. Ze worden 's nachts van hun bed gelicht en meegenomen als misdadigers.

Henriot is ook vermoord in Frankrijk. [Philippe Henriot, een prominente Franse collaborateur en minister van Informatie en Propaganda in het Vichy-regime, werd op 28 juni 1944 in Parijs vermoord.]

10 juli 1944
Vandaag kregen we bericht dat Jac uit Steyl een ongeluk heeft gehad in Duitsland. Hij ligt in het ziekenhuis in Dülken met een gebroken halswervel. Er is een wagondeur op zijn hoofd of nek gevallen; die arme stakker moet ook alles meemaken.

15 juli 1944
Vandaag is bij Pol en Jetty een baby geboren: een lief dochtertje. Ze noemen haar Treeske en alles gaat uitstekend.

16 juli 1944
De kleine Trees is vandaag gedoopt. Ik was de meter en de vader van Jetty was de peter. De doopplechtigheid is gefilmd door Pol, dus jullie kunnen er later ook nog van meegenieten.
Vader en ik zijn een paar dagen naar Steyl geweest; met Jac gaat het naar omstandigheden goed. Oom Gerard was er ook naartoe gegaan. Tante Anna mag niet mee de grens over, behalve als er levensgevaar is.

19 juli 1944
Elke nacht vliegen er ontzettend veel vliegtuigen over en is er voortdurend luchtalarm. De Duitsers trekken zich overal terug.

20 juli 1944
Vandaag is er een aanslag gepleegd op Hitler. Hij is niet ernstig gewond, maar in Duitsland is het erg onrustig en er is een opstand uitgebroken. Zou dit het begin van het einde zijn? We hopen het zo.

25 juli 1944
Vandaag moeten we allemaal om 10 uur binnen zijn; de cafés, bioscopen en andere gelegenheden moeten al om 9 uur sluiten. Juist nu we mooi zomerweer krijgen, worden we flink onder de duim gehouden. Aan alle fronten trekken de Duitsers zich terug. In Duitsland is er nog steeds sprake van opstand. Iedereen verwacht nu dat de vrede snel zal komen, maar Hitler geeft niet op. En toch hapert er iets in het hoofdkwartier. Niemand gelooft de officiële lezing over die bomaanslag: als een bom op twee meter afstand ontploft, ben je morsdood, lijkt me. De Nederlanders nemen niet alles voor zoete koek aan. Maar door dit alles wordt de nood groter en is er nu aan werkelijk alles gebrek. De brieven- en telegrambezorger loopt op klompen; het zijn zulke armoedige verschijningen dat je ze soms bijna een cent zou willen geven. En er is nog maar één bezorging per dag. De laatste dagen en nachten is het erg rustig geweest. Afkloppen, nietwaar? De vakanties zijn begonnen, maar de kinderen slenteren maar wat rond.

1 augustus 1944
Mooi zomerweer. De Duitsers trekken zich overal terug. De Russen staan ongeveer aan de Duitse grens in Oost-Pruisen. In Normandië gaan de Amerikanen en Engelsen steeds verder vooruit en de Duitsers geven zich massaal over. Ook in Italië boeken ze vooruitgang; er wordt gevochten om Florence.

2 augustus 1944
Turkije heeft de diplomatieke betrekkingen met Duitsland verbroken. Zou daar nog oorlog van komen? De Duitsers die hier nog zijn, zijn erg pessimistisch en de NSB'ers zitten enorm in angst. De aardappelen zijn hier deze week erg schaars; we kregen maar een kilo per persoon. Dat zou niet erg zijn als er maar genoeg brood was. De nood stijgt elke dag; er zijn veel mensen die geen schoon ondergoed meer hebben en geen schoenen aan hun voeten. Bijna elk meisje en ook veel getrouwde vrouwen lopen met blote benen en de kinderen lopen op blote voeten. Groenten zijn ook schaars.

3 augustus 1944
Vandaag kwam Jetty voor het eerst met haar baby (Treeske) hierheen. Het is een schat van een kindje, maar wel met donker haar. Vanmiddag kwamen er ontzettend veel vliegtuigen over; men schatte dat het er wel 400 waren. Ze vlogen in de richting van Duitsland. De Russen zijn Silezië binnengevallen.

10 augustus 1944
Twee keer luchtalarm gehad. Het wordt elke dag spannender. In Frankrijk moeten de Duitsers steeds verder terugtrekken, net als in Rusland en Italië. In Duitsland zijn acht generaals geëxecuteerd. Hier in ons land worden er bijna dagelijks mensen doodgeschoten. De Amerikanen zijn al vlak bij Parijs. Iedereen is optimistisch. Er zijn bijna geen aardappelen en groenten meer. God geve dat het voor de winter is afgelopen, anders ontstaat er een groot gebrek, ook aan brandstoffen. Er gebeuren elke dag vreselijke dingen: dan wordt er hier een NSB'er doodgeschoten, dan daar weer Landwachters. Het wordt een echt schrikbewind.

15 augustus 1944
Alweer een droevige dag voor Eindhoven. Vanmorgen rond half twaalf begonnen de Engelsen boven de stad te cirkelen. Men zag duidelijk dat ze iets van plan waren en om 12 uur begon het bombardement op het vliegveld. Wij zagen de bommen hier naar beneden vallen. Het hele vliegveld is zo goed als onbruikbaar gemaakt. Er zijn veel doden gevallen (Duitsers), maar ook ons mooie Strijp is zwaar getroffen. De Sint-Trudokerk is vrijwel volledig verwoest; deskundigen zeggen dat de kerk niet meer herbouwd kan worden. In de Trudostraat en op het kerkplein liggen veel huizen in puin. Er zijn 16 doden gevallen en er zijn verschillende gewonden. Overal is onvoorstelbaar veel glasschade. Het is triest, nietwaar?

17 augustus 1944
Vandaag moeten duizenden mensen helpen met opruimen op het vliegveld. De afdeling gloeilampenfabriek van Philips is gesloten; iedereen moet naar het vliegveld, ook veel burgers. Het zijn vooral kleine zelfstandigen, zoals slagers en andere winkeliers.

18 augustus 1944
Terwijl al die mensen vanmiddag aan het werk waren, kwamen de "Tommy's" (Engelsen) opnieuw het vliegveld bombarderen. Helaas vielen er ruim 20 burgerslachtoffers en ook weer veel Duitse doden. De auto's van het Rode Kruis rijden af en aan. In Asten en Someren zijn de burgemeesters vermoord. Ze werden 's nachts met een smoesje hun huis uitgelokt en op een eenzame weg koelbloedig doodgeschoten. Niemand weet waarom, want het waren geen NSB'ers.

19 augustus 1944
Vandaag is Maastricht gebombardeerd; er zijn veel doden gevallen. Vaak vliegen hier 's nachts die zware Amerikaanse "Vliegende Forten" over. Je gelooft niet hoe beangstigend dat is. Het voelt alsof ze op je drukken en dan... bom! Soms duurt dat een uur of langer aan één stuk door. De geallieerden boeken overal vooruitgang, vooral in Frankrijk. Zou Nederland nu ook snel aan de beurt zijn? Hoorden we maar eens iets van jullie. Hoe lang zal het nog duren? Soms hebben we wel drie keer per dag luchtalarm. Het is akelig.

23 augustus 1944
De Duitsers moeten zich overal terugtrekken, vooral in Frankrijk. Wij wachten in spanning af wanneer de Engelsen hier aankomen. Iedereen leeft op hoop.

26 augustus 1944
Vandaag alweer drie keer luchtalarm. Terwijl ik dit zit te schrijven, loeien de sirenes weer: een nieuwe aanval op het vliegveld met opnieuw doden. God geve dat het voor de winter afgelopen is, anders komt er hongersnood en is er geen brandstof of voldoende kleding. We kregen een brief van tante Liza uit Luik; zij is alles kwijt en trekt met Juliette van het ene adres naar het andere. Wij zijn gelukkig nog overal voor gespaard gebleven. Laten we hopen dat God ons blijft beschermen en dat we elkaar snel weerzien. De Koningin heeft een felicitatietelegram gestuurd aan generaal De Gaulle vanwege de bevrijding van Parijs. Prins Bernhard bevindt zich bij de Nederlandse troepen in Frankrijk. We hebben nog steeds prachtig zomerweer; jammer dat het zo'n verdrietige tijd is. Er wordt gezegd dat de Duitse Generale Staf naar Limburg is verplaatst, waarschijnlijk om dichter bij de grens te zijn. Ook worden er de laatste tijd veel treinen beschoten. De vader van Jetty heeft zo'n beschieting meegemaakt, maar hij is gelukkig ongedeerd gebleven. Tegenwoordig is het niet meer verantwoord om met de trein te reizen. Onze Piet moet echter elke dag op pad; je begrijpt dat we daar veel aan denken en blij zijn als hij weer gezond en wel thuis is.

29 augustus 1944
Vandaag zijn er weer treinen beschoten die uit Limburg kwamen. Eén trein uit Weert stond in brand bij Sterksel. Er zijn acht doden gevallen, waaronder drie Eindhovenaren. Een andere trein uit Venlo werd beschoten in Helmond. In Frankrijk trekken de Duitsers zich steeds sneller terug en de Amerikanen staan al vlak bij de Belgische grens.

31 augustus 1944
Koninginnedag (verjaardag van Wilhelmina). Al in de vroege ochtend zijn de Duitsers begonnen met de terugtocht. Honderden vrachtwagens passeren hier over de Aalsterweg, tot de nok toe volgeladen met van alles en nog wat, zelfs varkens met biggetjes. Het is nog niet bekend waar ze naartoe gaan. Dit gaat de hele dag door; ze komen ook vanuit de kant van Gestel, allemaal uit België.

1 september 1944
Limburg heeft het vandaag zwaar te verduren gehad: de mijnen bij Heerlen en Sittard, en de brug bij Roermond zijn getroffen. Op veel plaatsen zijn de spoorlijnen vernield. Omdat de gasleiding is geraakt, hebben we weer geen gas. Het is een behelping, maar we hebben het er graag voor over, want het einde is nu duidelijk in zicht. De geallieerden zijn de Belgische grens overgestoken. Als ze in dit tempo blijven oprukken, zijn ze over acht dagen in Nederland. De Duitsers blijven zich maar terugtrekken; zij zijn het ook vreselijk moe.

2 september 1944
Zojuist gehoord dat Doornik (Tournai) in België al is bevrijd. De zogenaamde partizanen (het verzet) zijn al flink in actie. Nog steeds trekken de Duitsers terug; het is een enorme drukte op de Aalsterweg. Iedereen loopt te glunderen van vreugde, maar niemand zegt nog iets hardop.

3 september 1944
Vandaag is het vliegveld (Welschap) weer hevig gebombardeerd; zo'n grote aanval hebben we nog niet eerder meegemaakt. Gelukkig zijn er geen burgers gedood, wel veel Duitsers. Jetty kreeg vandaag het bericht dat haar vader is overleden. Drie dagen geleden was hij hier nog springlevend. Voor Jetty en Pol is dit een enorme domper op het naderende bevrijdingsfeest. Want dat is, God zij dank, zeer nabij.

4 september 1944
Hoera! De Amerikanen zijn op Nederlandse bodem. [In werkelijkheid stonden de geallieerden stil op 4 september nog net voor de Nederlandse grens wegens brandstofgebrek en hergroepering. De geallieerden bevrijdden pas op 12-14 september Maastricht.
Ze zijn bij Maastricht overgestoken richting Aken. België is zo goed als gezuiverd van Duitsers; Brussel, Namen en Charleroi zijn allemaal vrij.

Nog steeds trekken de Duitsers hier over de Aalsterweg en door Gestel terug. Allerlei voertuigen passeren hier; het is een ongeordende bende. Je ziet aan alles dat het met hen is afgelopen. Ze geven het zelf trouwens ook toe en verlangen naar hun 'Heimat' (thuisland). Op het vliegveld blazen ze nu alles op, ook de opslagplaatsen voor meel en andere levensmiddelen.

5 september 1944
De geallieerden zijn vanuit België in Breda aangekomen en trekken nu op naar Rotterdam. Het verzet komt in actie; Prins Bernhard is door de Koningin benoemd tot opperbevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten. Ze krijgen hun instructies via de Engelse zender (Radio Oranje). Luik, Antwerpen en Leuven zijn al vrij; nu is Nederland aan de beurt. Je gelooft niet hoe we naar het einde verlangen. Op dit moment is het erg spannend; we moeten allemaal om 8 uur 's avonds binnen zijn. Vandaag is de vader van Jetty begraven, maar vanwege de situatie konden ze er niet naartoe. Er rijden geen treinen en reizen is levensgevaarlijk. Met de fiets gaan kon ook niet, want die worden overal in beslag genomen, en taxi's waren zelfs voor heel veel geld niet te krijgen. Vandaag heeft bijna niemand gewerkt. De meeste NSB'ers zijn vannacht vertrokken; men zegt dat ze naar Drenthe moeten vluchten. Een mooie opruiming! De burgemeester, wethouders en de hoge politiebonzen zijn allemaal gevlogen (foetsie). Wij wachten hier vol verlangen op de Engelsen en Amerikanen. Wat zal het een genot zijn om onze vaderlandse liederen weer te horen. Laten we hopen dat we dit allemaal overleven en elkaar snel weerzien.

7 september 1944
Vannacht is alles op het vliegveld opgeblazen. Het leek wel of heel Eindhoven de lucht in vloog, vooral toen ze het munitiedepot en de benzinetanks lieten ontploffen. In de stad, en vooral in de wijk Strijp, is geen ruit meer heel. Zelfs hier bij de Kapellakerk zijn veel grote etalageruiten gesprongen. Je ziet nu niets anders dan planken of karton voor de ramen, want glas is er niet meer. Het was een verschrikkelijke nacht. De Duitsers hebben ook verschillende scholen in brand gestoken waar voorraden papier, voedsel en textiel waren opgeslagen. De hele dag vliegen er Engelse jagers boven ons hoofd. Men zegt dat de geallieerden al in Bourg-Leopold zijn; we horen soms het geschut in de verte. Deze week hebben we elke dag een halve liter taptemelk gekregen, maar bijna geen groenten of aardappelen.

10 september 1944
Het wordt nu echt spannend; de geallieerden komen steeds dichterbij. Prins Bernhard schijnt bij Bourg-Leopold te zijn.

11 september 1944
We hebben zojuist het bevel gekregen om ramen en deuren open te zetten, omdat er nog meer explosies volgen, onder andere bij het station en de telefooncentrale. Op het vliegveld zijn nog steeds ontploffingen te horen. De winkels zijn gesloten en er is geen aanvoer van groenten of aardappelen meer, omdat het treinverkeer stilstaat. De rijkskantoren zijn dicht en iedereen is uiterst nerveus. Men beweert dat de geallieerden de Nederlandse grens bij Luyksgestel al zijn overgestoken.

12 september 1944
Vandaag zijn de zenuwen tot het uiterste gespannen; men zegt dat de bevrijders nog maar 20 kilometer van Eindhoven verwijderd zijn. Onophoudelijk horen we het bulderen van de kanonnen. Er zijn constant Engelse jagers in de lucht die de Duitse colonnes beschieten die hier langskomen. Iedereen is bang voor wat er gaat gebeuren. De Philips-fabrieken zijn ook gesloten. We hebben al twee dagen geen druppel melk gehad.

13 september 1944
We hebben al veertien dagen geen vlees gehad; het wordt triest. We hoorden onophoudelijk het kanonvuur. In Aalst zijn er al drie doden gevallen door projectielen die te ver vlogen. Er zijn ook al verschillende huizen verwoest. We leven echt in spanning en angst, en dan is er 's nachts ook nog steeds dat artillerievuur. Waar zouden we naartoe moeten? We wachten het maar af.

14 september 1944
Nog steeds wachten we op de Engelsen. Hoe lang nog? De nood wordt nijpend en er is niets meer te krijgen. Gelukkig hebben we nog konijnen. Eén ervan hebben we geslacht, zodat we drie dagen lang een lekker stukje vlees hebben.

15 september 1944
Limburg is als eerste aan de beurt, althans Maastricht; dat is gisteren door de Amerikanen bevrijd, net als Eijsden. De Limburgers zijn dolgelukkig. Wanneer komt Eindhoven aan de beurt? Vandaag was er ook weer bijna geen gas, we hebben de kachel moeten stoken om te kunnen koken.

17 september 1944
Vanochtend is Son en omgeving hevig gebombardeerd, vooral de bruggen over het kanaal. Rond 2 uur 's middags kwamen er duizenden parachutisten in de omgeving neer. Om 5 uur waren ze al in Eindhoven. Toch zitten de Duitsers nog in de omgeving van Aalst. Zal het hier nu een slagveld worden? God geve van niet. We horen onafgebroken kanongebulder; het is een vreselijke tijd.

18 september 1944
De geallieerden zijn rond 7 uur 's avonds Eindhoven binnengekomen vanuit de richting Aalst. De hele stad is uitgelaten van plezier; de voertuigen kunnen er bijna niet doorheen, zo enthousiast is de menigte. Eindelijk zijn ze hier, waar we zo lang naar hebben verlangd. De Duitse straatnaamborden zijn al van de muren gerukt.

19 september 1944
De hele stad viert feest in het oranje; werkelijk iedereen is versierd met oranje of rood-wit-blauw. De "Tommy's" (Engelsen) horen er al helemaal bij en delen Engelse sigaretten uit, waar de mensen hier meer dan drie jaar naar hebben gesmacht. De zogenaamde partizanen (het verzet) zijn erg actief. De NSB-aanhangers worden bij bosjes opgehaald en opgesloten. De meisjes die met Duitse soldaten zijn omgegaan, worden opgepakt en hun hoofd wordt kaalgeschoren. Het is een opwindende dag. We hebben geen gas en geen licht. De Duitsers hebben voor hun vertrek alles vernield, ook de seintoestellen bij het station. Onze eigen burgemeester is weer in ere hersteld en zit weer op het stadhuis. Bij gebrek aan ander vervoer is hij met een motorfiets van huis opgehaald.

De mensen zijn uitgelaten, maar rond 8 uur 's avonds werd de feestvreugde ruw verstoord. De Duitsers waren weer in aantocht en er hingen al snel veel lichtkogels in de lucht. Iedereen moest van straat en de schuilkelders in. De Duitsers begonnen te bombarderen, en zo hevig als we nog nooit hadden meegemaakt. Het was verschrikkelijk; wij drieën (Trees, Leo en Clem) hebben hier samen met een buurmeisje angstige uren doorgebracht. We kropen bij elkaar, baden en wachtten af. We vluchtten van de wc naar de kelder, maar het was overal even angstaanjagend. Op slechts 20 meter van ons vandaan is een bom gevallen, en 5 meter verderop nog een op de huizen, waarvan er nu drie in puin liggen. Gelukkig viel daar maar één dode. Op de Aalsterweg, vlak bij ons, stonden veel Engelse vrachtwagens met benzine en munitie. Die vlogen ook in brand, waardoor er vlak bij ons drie huizen afbrandden. Een stukje verderop vatten vier grote middenstandswoningen vlam; die zijn volledig uitgebrand. Je begrijpt wel in wat voor situatie we zaten, terwijl die bommen maar bleven vallen. Daarna begonnen de explosies van de benzine en munitie; het was vreselijk.
Toen we geen vliegtuigen meer hoorden, zijn we naar Pol in de Floralaan gelopen; daar waren we tenminste veilig. Bij ons is bijna geen enkele ruit meer heel en het dak is zwaar beschadigd, maar verder is er godzijdank niets noemenswaardigs ingestort. Maar niet alleen in onze buurt heeft deze terreur gewoed. Op de Leenderweg, in de omgeving van de Gruyter, zijn veel huizen verwoest en daar zijn zeven slachtoffers te betreuren. Op de Biesterweg, net achter ons, is een bom gevallen op een zelfgemaakte schuilkelder in een veld. Alle mensen die erin zaten werden bedolven; er waren 43 doden. In de Gregoriusparochie vielen in totaal 73 slachtoffers. Ook elders in de stad zijn bommen gevallen. Willem Pruijt en zijn zus liggen onder het puin van hun huis, beiden zijn dood. De pastorie van pastoor Welp en de hele hoek tot aan de ververij van Van Hout zijn weg. Ook de grote kerk (Sint-Joriskerk) is zwaar beschadigd. Overal zijn bommen gevallen: op de Geldropseweg, in het Villapark in Tongelre is een hele straat weg, en ook in Woensel, Strijp en Gestel zijn veel doden gevallen. Het was pure terreur, uit wraak; laffe moordenaars zijn het. Bijna overal zijn de ramen nu dichtgespijkerd met hout of karton, want glas is er niet meer. De Duitse tijd is nu echt voorbij, waardoor het een uur vroeger donker is. Er is geen licht, hooguit een kaarsje, en geen gas om op te koken. We moeten onze laatste twee mud kolen gebruiken om nog wat eten te kunnen bereiden. We hopen maar dat er snel nieuwe kolen komen.

20 september 1944
Er rijden hier onophoudelijk Engelse en Amerikaanse tanks voorbij. Het is indrukwekkend: die tanks zijn zo groot als een huis. De hele dag en nacht rollen die gevaarten langs. Echt op z’n Amerikaans, hoor.

21 september 1944
Vanuit Zesgehuchten is er hevig artillerievuur op het Wilhelminakanaal in Helmond. Alles rammelt en rinkelt hier in huis. De Duitsers zitten nog steeds in Son en Best, dus nog heel dichtbij. Ze roven en plunderen daar bij de boeren, steken de boel in brand en slachten het vee af. Maar de Engelsen staan klaar; ze zullen die bandieten wel klein krijgen. De Duitsers zijn echter taai; het zijn meestal SS-troepen, waaronder veel vuile Nederlandse landverraders. Maar zij weten wel dat ze uiteindelijk de kogel zullen krijgen. Ondertussen gaan de bombardementen gewoon door.

22 september 1944
Er rijden nog steeds onophoudelijk voertuigen, kanonnen en tanks over de weg. Ik kan wel zeggen: duizenden. Dat leger ziet er keurig uit. Er zijn hier op het moment veel Canadezen. Aardige jongens, hoor.

23 september 1944
Vandaag is Prins Bernhard voor korte tijd in Eindhoven geweest. De troepen naderen Nijmegen al, maar hier bij Son en Best zitten nog steeds moffen. Ze worden echter hevig beschoten. Best wordt zwaar getroffen. Weert is bevrijd, net als Mierlo, Someren en Asten (die veel hebben geleden) en nog meer plaatsen hier in de buurt.

24 september 1944
Wij verblijven nog steeds in de Floralaan. Het is nog zo griezelig bij ons met die uitgebrande tanks en huizen. We zijn nog erg zenuwachtig en we hebben zelfs geen aardappelen in huis. Toch is bijna alles overal weer dichtgetimmerd.

25 september 1944
We hebben al acht dagen geen melk gehad; de situatie wordt nijpend. Nog steeds horen we schieten in de omgeving van Best. Son is nu vrij, maar heeft veel geleden. Op het gehucht Bokt, waar twintig boerderijen staan, zijn er veertien uitgebrand. O, die vreselijke oorlog! Helmond is nu ook vrij. De geallieerden zijn in de nabijheid van Arnhem. Ik hoor net dat Best ook gevallen is en dat de Duitsers nu terugtrekken in de richting van Oirschot. We hebben nog steeds geen licht en gas. Verder gaat het leven zijn gewone gang, want in Eindhoven zitten nu die sympathieke Tommy's of Yankees in plaats van die vervloekte moffen. Het kanongebulder klinkt nu verder weg.

27 september 1944
Clem heeft vanmorgen van negen tot twee uur in de rij gestaan bij het slachthuis voor vlees. Ze heeft vier ons kunnen krijgen. In de fabrieken wordt niet gewerkt.
Er passeren nog steeds onvoorstelbaar veel wagens over de Aalsterweg.

28 september 1944
Best is vrij; de Duitsers trekken zich nu terug richting Veghel en Schijndel. Wij horen hier nog wel het geschut, maar gelukkig trekt het geluid verder weg. Er is geen mens meer over in Best. De Duitsers hebben al het vee doodgeschoten; koeien en varkens liggen dood op straat. Die schoften vernielen alles en sparen mens noch dier. De geallieerden zijn al tot bij Arnhem doorgedrongen. Nijmegen is inmiddels bevrijd, net als Oss en Grave. Arm Brabant, dat krijgt het zwaar te verduren.

29 september 1944
Vaders 66e verjaardag (Leo Nouwen). We kunnen die gelukkig vieren in een bevrijde stad, maar we kunnen hem helaas ('ocherm') niets geven, want er is niets te koop. Wel zijn de 'Tommy's' (Engelsen) erg gul met sigaretten, maar er zijn zoveel liefhebbers dat ze niet iedereen kunnen voorzien. De mannen hebben ook zo lang die vieze surrogaattabak moeten roken, terwijl de Duitsers de fijne sigaren en sigaretten rookten. De geallieerden staan nog op 8 kilometer van Den Bosch. De geallieerden hebben een heel andere tactiek van oorlog voeren. Duitsland wordt elke dag hevig gebombardeerd. De Engelsen zijn Kleef binnengetrokken. We hebben nog steeds geen gas of licht.

30 september 1944
Elst bij Arnhem is bevrijd. Er zijn chauffeurs gevraagd om voedsel te halen voor Nederland in Oostende (België). Ze vertrekken waarschijnlijk aanstaande dinsdag. In Engeland stonden 150 grote vrachtwagens klaar die nu hierheen worden gebracht. Dat wordt tijd ook, want de nood is hoog. Gelukkig krijgen we ook weer een krant. Voor zover de radio's niet door de Duitsers zijn gestolen, krijgen we ze terug. Ongeveer 40% is er nog, maar de beste zijn er natuurlijk uitgehaald. Ook worden bij de NSB'ers de koek en andere levensmiddelen opgehaald. Dit gaat naar de ziekenhuizen; die deugnieten hadden nog van alles in overvloed.

4 oktober 1944
We merken dat we midden in de oorlog zitten; onvoorstelbaar veel Engels en Amerikaans materieel trekt hier over de Aalsterweg. We zien hier dagelijks 'een stukje Amerika'. Ook komen er af en toe Engelsen op bezoek. Jammer dat we geen Engels spreken, maar er zijn hier nu veel Canadezen die perfect Frans spreken; met hen kunnen we ons wel verstaan.

6 oktober 1944
Om de brug in Nijmegen wordt nog steeds gevochten en in Arnhem bieden de Duitsers nog hevig weerstand. De geallieerden staan nu op 3 kilometer van Den Bosch; men zegt dat de stad verdedigd zal worden. Arme stad. Achter Best, bij Sint-Oedenrode en Oirschot, zitten nog veel Duitsers. Toch komen er dagelijks veel Duitse krijgsgevangenen over de Aalsterweg voorbij. We krijgen nu elke avond voor een paar uur een beetje elektrisch licht, genoeg voor een kleine lamp.

7 oktober 1944
Hier is een radiozender opgericht onder de naam 'Herrijzend Nederland'. Prins Bernhard is vaak in Eindhoven. Op Walcheren zijn de dijken doorgebroken en alles staat onder water.
In Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en andere grote steden is een groot gebrek aan voedsel; daar is de hongersnood nabij. De Duitsers hebben alle opslagplaatsen van levensmiddelen in brand gestoken of opgeblazen. Het is verschrikkelijk hoe die bandieten tekeergaan; ze ontzien niets of niemand. Wat zijn we gelukkig dat wij hier al vrij zijn.

8 oktober 1944
Vandaag zijn er veel vluchtelingen uit Nijmegen aangekomen, arme stakkers. Nijmegen is voor meer dan de helft een puinhoop. Er zijn hier onnoemelijk veel Engelsen en duizenden auto's en vrachtwagens staan overal geparkeerd. De soldaten worden overal met open armen ontvangen en er zijn altijd kinderen om hen heen. De geallieerden zijn bij Tilburg en vechten al in de stad. Den Bosch is ook nog niet vrij. Brabant wordt hard getroffen.

9 oktober 1944
Vandaag kregen we voor het eerst weer wat gas tijdens het middaguur, van half twaalf tot één uur. We hebben de hele keuken gepoetst voor de rest van het huis, en het ziet er hier nog heel goed uit. We hebben fijn wit brood, iets wat we in bijna vier jaar niet meer gezien hebben. Het is een triest gezicht om te zien hoe vaak er uitgehongerde kinderen omheen staan, maar de soldaten delen er gelukkig nog vaak van uit. Het zijn zulke goede, hartelijke jongens.

12 oktober 1944
Vandaag was weer een droevige dag voor Eindhoven. Vanmorgen rond negen uur hoorden we een enorme knal: er vielen Duitse bommen in de buurt van de Floralaan en de Leenderweg. Er zijn twee spelende kinderen gedood en enkele Engelse militairen. 's Middags om vier uur gebeurde weer hetzelfde; nu vielen er verschillende bommen in de Anjelierstraat, Orchideestraat, Primulastraat enzovoort. Daarbij kwamen drie spelende kinderen en twee volwassenen om het leven. Het zijn zogenaamde splinterbommen, die uit elkaar spatten zodra ze de grond raken, waardoor de scherven ver in het rond vliegen. Men zegt dat het Duitsers waren in een Amerikaans vliegtuig; wat laf, vind je niet? Door dit alles voel je je nergens veilig. Het is een angstig leven.

13 oktober 1944
Deurne is weliswaar bevrijd, maar omdat er in de omgeving nog veel Duitsers zitten, wordt het dorp zwaar getroffen. Het zware Engelse geschut staat midden in het dorp en hiermee beschieten ze de Peel, waar de Duitsers zich ophouden in de richting van Venray. In Oirschot, Schijndel en andere plaatsen wordt nog steeds hevig gevochten. Arm Brabant, maar ook arm Nederland, wat wordt het zwaar getroffen. Vooral boven de Moerdijk, in Rotterdam, Utrecht en andere steden, heerst hongersnood, en dan is er ook nog de terreur van de bezetters. Het is te veel om allemaal op te schrijven. Laten we hopen dat we het elkaar ooit nog eens persoonlijk kunnen vertellen.

14 oktober 1944
Er is geen boter, geen suiker en geen vlees meer. Men beweert wel dat de Engelsen levensmiddelen sturen; er zijn hier ook veel mensen die helemaal niets meer hebben. De Engelsen kunnen bijna niet geloven dat we zo onderdrukt en uitgeplunderd zijn.
Vannacht kwamen er onvoorstelbaar veel vliegtuigen over. Aken (Aachen) heeft zich nog niet overgegeven en ligt nu helemaal in puin. De burgers hebben de witte vlag wel uitgehangen, maar de militairen weigeren op te geven. Wel hebben 3000 burgers zich aan de Amerikanen overgegeven. De geallieerden trekken nu verder op richting Keulen en Düren, maar de mof geeft zich nog steeds niet gewonnen.

15 oktober 1944
Venray is vrij. De Duitsers trekken zich nu terug richting de Maas. De geallieerden hebben met 5000 vliegtuigen aanvallen uitgevoerd op Duitsland, onder andere op Berlijn, Duisburg en Keulen.

Deze week is de Engelse koning een paar dagen in Eindhoven geweest. Prins Bernhard verblijft hier ook vaak. Toen we vanmorgen in de kerk waren, kwamen er wel honderden vliegtuigen over, allemaal richting Duitsland. O, die vreselijke oorlog. We houden hier een extra gebedsweek, vooral voor het nog niet bevrijde deel van Nederland. In Engeland is al een biddag voor ons land gehouden, maar we hebben het gebed zelf ook hard nodig, want ons land wordt zwaar geteisterd.

16 oktober 1944
Zojuist gehoord dat generaal Rommel aan zijn verwondingen is gestorven. Vier weken geleden werd hij al voor dood gehouden.

18 oktober 1944
We hebben al 14 dagen geen boter gehad. Aken is ingenomen, maar er rest niets dan puinhopen; duizenden burgers zijn dakloos en er zijn 10.000 Duitsers gevangengenomen. Er zitten hier in de buurt overal nog groepjes Duitsers, onder andere bij Best en Schijndel, en we horen hier nog vaak het geschut.

20 oktober 1944
Bij Pol in de Floralaan is een oorlogsverslaggever uit New York gehuisvest. Hij was in Venray geweest en vertelde dat het daar vreselijk was: het hele dorp is weg, de kerk en de kloosters liggen in puin. Er zijn hier al verscheidene ambulances aangekomen en ook andere vluchtelingen. Ook uit Nijmegen en omgeving komen nog steeds evacués. We kunnen God niet genoeg danken dat wij zo snel bevrijd zijn. Hoewel we hier ook veel leed hebben meegemaakt, is het weinig vergeleken met andere plaatsen.
Overal boeken de geallieerden vooruitgang, maar toch geeft de 'mof' niet op: alle mannen in Duitsland tussen de 16 en 60 jaar moeten in dienst. Niemand mag achterblijven, of je nu mank of scheel bent, dat maakt ze niets uit.

21 oktober 1944
De Amerikanen doen ook hun best om ons Nederlands-Indië weer te heroveren; hoe lang zou het nog duren voordat we elkaar weerzien?
In Amsterdam wordt het water nu gerantsoeneerd; men zegt dat er nog maar 1 liter per persoon per dag beschikbaar is.
De Engelsen staan op 10 kilometer van Venlo, dat ook al gebombardeerd is. Nog steeds is er geen boter, en toch is het opvallend dat de mensen niet zo mopperen en klagen als toen de Duitsers hier nog waren. De Engelsen en Amerikanen zijn erg behulpzaam en beleefd; wat een verschil met de Duitsers. Er zijn dag en nacht vreselijke bombardementen op Duitsland.

23 oktober 1944
Verjaardag van Clem. Het is rustig verlopen, er was geen tijd om te feesten.
Op slechts 3 kilometer van Den Bosch wordt nog gevochten; we kunnen het hier horen. Ook zijn ze al vlak bij Tilburg. In Zeeland boeken de geallieerden steeds meer terreinwinst.

25 oktober 1944
Alle omliggende gemeenten zijn nu bevrijd. Schijndel heeft veel geleden, net als Berlicum.
Bij ons voor de deur staan constant veel tanks; de hele Leostraat staat er vol mee. Het zijn kolossale gevaarten; het ziet er hier heel 'oorlogszuchtig' uit.
In Eindhoven en omgeving bevinden zich nu 24.000 Engelse en Amerikaanse militairen. Ze regelen het verkeer op alle knooppunten. Ik geloof dat er bijna geen huis is waar de 'Tommy's' niet op visite komen. Ze zijn dol op kinderen en het mooie is: ze hebben zelf niets nodig, ze hebben van alles voor zichzelf bij zich. Wat een verschil met de Duitsers, die alles weghaalden.

27 oktober 1944
Den Bosch en Tilburg zijn bevrijd. De Engelsen zijn weer geland op Zuid-Beveland. Walcheren is vrij. Tussen Meijel en Venlo wordt nog gevochten.

28 oktober 1944
Ook Bergen op Zoom en omgeving zijn bevrijd. Er zijn hier veel vluchtelingen uit de omgeving van Arnhem en Nijmegen. We willen deze stakkers graag helpen, maar we hebben zelf zo weinig. Wat we op de bon krijgen is heel karig. Toch kregen we vandaag weer eens varkensvlees, dat hadden we in tijden niet gehad. Het zout is nu op de bon: 100 gram per persoon voor 14 dagen. Er is bijna geen suiker, maar als heel Nederland bevrijd is, zal het wel beter gaan. Er is nu helemaal geen aanvoer uit het noorden van Holland.

30 oktober 1944
Breda, Roosendaal en nog andere gemeenten in die omgeving zijn vrij. de geallieerden rukken nu op naar de Moerdijk. Noord-Brabant is nu voor een groot gedeelte bevrijd.

1 november 1944
Allerheiligen. Het is echt Allerheiligenweer, of liever Allerzielenweer: somber en triest. Er zullen veel tranen vloeien bij de nog vers gegraven graven. De vreselijke oorlog woedt nog altijd voort in de omgeving waar wij veel familie hebben wonen. Bij Meijel en Nederweert wordt nog steeds hevig gevochten; de Duitsers bieden daar felle tegenstand. Het is hun laatste bolwerk voor de Duitse grens. Vlissingen is inmiddels ook bevrijd en in Zeeland boeken de geallieerden steeds meer vooruitgang.

2 november 1944
Er zijn vreselijke bombardementen boven Duitsland; elke dag gaan er honderden, nee duizenden bommenwerpers naar het Duitse gebied, maar toch geeft de vijand zich nog niet gewonnen.
Hier in de regio hebben al ruim 3000 jongens zich vrijwillig aangemeld voor het leger. Men zegt dat ze in Engeland opgeleid worden om Nederlands-Indië te gaan bevrijden. De NSB'ers en andere gevaarlijke personen zitten opgesloten in de scholen in Gestel. Er worden nog honderden mensen vastgehouden, ook vrouwen. Er worden zelfs Duitse spionnen opgepakt die Engelse uniformen dragen; de mof is tot alles in staat. De 'Blauwe Jagers', de ondergrondse en de grenswacht zijn zeer actief.

4 november 1944
De verjaardag van onze lieve Marie. Van harte gefeliciteerd vanuit de verte door ons allemaal. We hopen, beste kind, dat dit de laatste verjaardag in oorlogstijd is. Ook voor Gerard en Kitty de beste wensen; laten we hopen op een spoedig weerzien.
We hebben zojuist vernomen dat de Schelde vrij is en de haven van Antwerpen ook. Dat is een goed teken, want nu kan de haven van Antwerpen gebruikt worden voor de aanvoer van voedsel en andere voorraden. Hoewel de voorraden nu nog vooral voor de luchtmacht zijn, is men ervan overtuigd dat heel Nederland voor Kerstmis vrij zal zijn. Laten we het hopen.

6 november 1944
Vandaag een klein lichtpuntje in deze donkere dagen: we hebben onze radio teruggekregen! Gelukkig maar, want we hebben hem erg gemist. Vader heeft hem vanmorgen opgehaald. Hij was nog geen vijf minuten binnen of hij deed het al. Nu hebben we tenminste weer nieuws, want 60% van de radio's was door de Duitsers meegenomen.

7 november 1944
Jetty's verjaardag. We zijn haar allemaal gaan feliciteren, maar de festiviteiten zijn uitgesteld tot betere tijden. De voedselsituatie wordt namelijk kritiek: we hebben al heel lang geen boter meer gehad en zelfs de lucifers zijn nu op de bon (twee doosjes per bon). De hele Leostraat staat vol met tanks, en in het midden, waar vroeger bomen stonden, ligt het nu vol met munitie. Noord-Brabant is nu vrij van de vijand, maar de provincie heeft veel moeten doorstaan, vooral Den Bosch.

11 november 1944
De verjaardag van Pol. Hetzelfde verhaal als bij Jetty: van een feestje is geen sprake. We drinken een kopje thee zonder koekjes en nu ook zonder suiker. Heel veel mensen eten droog brood met een schijfje appel ertussen, omdat er verder niets meer is: geen jam, geen stroop, niets. We mogen elke dag maar een beperkte hoeveelheid elektriciteit gebruiken. We zitten 's avonds bij een lamp van 25 watt; daarbij kun je niets doen, niet lezen en niet handwerken. We krijgen wel eens een 'Tommy' (Engelse soldaat) op bezoek die Clem heeft ontmoet. Hij is kok en hij neemt af en toe wat spullen voor ons mee.

Enkele Eindhovenaren hebben een telegram naar de koningin gestuurd met het verzoek om voedsel te sturen, omdat de nood erg hoog is. Inmiddels is er per vliegtuig al enkele duizenden kilo's aan voorraden overgebracht; men zegt dat het vooral om vlees en vet gaat. Er zijn ook vrachtwagens naar Frankrijk gestuurd om voedsel te halen, dus het zal hopelijk snel beter gaan. We klagen dan ook niet, want we zijn allang blij dat we van de Duitsers af zijn. In het noorden van het land en boven de Moerdijk zet de vijand zijn terreur echter voort. Duizenden mannen en jongens worden naar Duitsland afgevoerd; in Rotterdam alleen al tienduizend, en in Utrecht gebeurt hetzelfde. Radio Oranje heeft de bewoners van Rotterdam en Den Haag gewaarschuwd.

17 november 1944
Ze staan nu nog op 8 kilometer van Roermond; er zijn weer enkele dorpjes bevrijd. De Engelsen naderen nu ook Helden-Beringen. Beringen is vrij en ze rukken op naar Helden en verder richting Venlo. We zijn zo blij dat we onze radio weer terug hebben, want nu kunnen we al het nieuws volgen, vooral over de situatie in Limburg. Ook op de andere fronten gaat het uitstekend, onder andere bij Metz. Zelfs de Russen boeken steeds meer terreinwinst; ik begrijp niet dat die Duitsers het niet gewoon opgeven.

18 november 1944
Ze staan nu op slechts een halve kilometer van Roermond. De Duitsers hebben de Maasbrug opgeblazen; ze doen niets anders dan vernielen. We denken veel aan tante Anna in Steyl, die daar precies in de knel zit tussen de Maas en de Duitse grens. Waren zij maar hier, want in Eindhoven is het momenteel heel veilig; de vijand is ver genoeg weg.

19 november 1944
Metz is in geallieerde handen en ook daar trekken ze Duitsland binnen. Vandaag was er een grote voetbalwedstrijd: een combinatieteam van EVV en PSV speelde tegen een Engels elftal. Ze hadden er een klein feestje van gemaakt. De Eindhovense gilden in hun prachtige kostuums luisterden de wedstrijd op, net als Schotten in hun kilt met doedelzakken. Er werd ook met vendels gezwaaid. Er was enorm veel publiek, waaronder ook veel Engelsen.

21 november 1944
Helden en Kessel zijn bevrijd; de Engelsen rukken nu op naar Venlo. Vandaag is er bij Philips een hongerstaking uitgebroken. Vanmiddag om half drie stroomde de hele fabriek leeg om te gaan demonstreren op het Frederik van Eedenplein. Er is een afvaardiging naar de burgemeester gestuurd er is een afgevaardigde gestuurd, want de nood is hoog. Stel je voor: de meeste mensen hebben niets anders op hun brood dan een schijfje appel. Geen boter, geen jam, helemaal niets. En dan is er ook nog eens te weinig brood!

22 november 1944
Vandaag zijn er extra bonnen aangekondigd voor onder andere suiker, vet of boter en vlees. Voor de kinderen is er chocolade en melkpoeder. We krijgen elke dag een halve liter taptemelk (magere melk). We waren zulke melkdrinkers, nietwaar? Maar goed, niet getreurd, het gaat steeds beter. Vandaag zijn Maasbree en Baarlo bevrijd; ze staan nu op 2 kilometer van Venlo. Op alle fronten boeken ze vooruitgang en ze zijn al een heel eind Duitsland binnengetrokken. Men zegt dat Hitler ziek is (geelzucht); zijn gal is hem zeker overgelopen.

26 november 1944
De geallieerden gaan nog steeds vooruit. In Limburg zijn alle plaatsen aan deze kant van de Maas bevrijd, zoals Broekhuizen, Vorst, Wanssum en Grubbenvorst. Nu ligt alleen die vervelende Maas nog in de weg. Ook in de Elzas en het Saargebied boeken ze winst.

29 november 1944
Verjaardag van Cor. We zijn hem allemaal gaan feliciteren. Er vliegen onvoorstelbaar veel vliegtuigen over in de richting van Duitsland.

30 november 1944 (Trees schrijft 31 nov).
Vandaag kregen we bericht dat oom Josef en Marie zijn geëvacueerd naar het Veemgebouw van Philips. Ze zaten eerst in Helmond en zijn al zeven weken van huis. We zijn erheen gegaan om ze op te halen, maar ze moesten allemaal eerst medisch gekeurd worden en in bad. Er waren veel mensen uit Venray en Oostrum. Het kasteel van Geijsteren ligt helemaal in puin; er zaten tot het laatst toe Duitsers in, totdat ze er met tanks en bommen uit zijn gewerkt ("uitgebonjourd").

2 december 1944
In Venlo ziet het er triest uit; de Duitsers hebben er een echte vesting van gemaakt. Arm Limburg.
We hebben van alles weer een klein beetje extra gekregen, maar we hebben nog steeds geen kolen. Gelukkig is het niet erg koud, al regent het wel elke dag.
Sinterklaas komt eraan, maar er is niets te koop. Dit jaar is het nog kariger dan vorig jaar. Toch delen de Engelsen gul chocolade en snoep uit aan de kinderen. Wij krijgen ook weer echte koffie (50 gram per persoon); dat hebben we in bijna vier jaar niet gehad. Ook krijgen we allemaal een stukje chocolade. Alles is meer dan welkom.
Oom Josef en Marie zijn verder getrokken, ze zeiden naar België. Als ze hier bleven, kregen ze geen distributiebonnen, en zonder bonnen kunnen we niemand in huis nemen; we hebben zelf al te weinig.

6 december 1944
Sinterklaasdag. Geen drukte, geen Sinterklaas op zijn paard, geen uitbundige kinderen. Een gammel houten paardje of een boekje is bijna alles wat de kleintjes kunnen krijgen. Maar de 'Tommy's' (Engelsen) zorgen erg goed voor de kinderen. Ze organiseerden overal in de stad leuke avonden met Sint en Piet, een film en een flinke traktatie met witbrood, chocolade en limonade. De kleintjes hebben enorm genoten.

8 december 1944
Blerick is ook vrij [3 december '44], maar dat ging ten koste van bijna het hele dorp. Er zijn veel doden gevallen. Ook in Venlo moet het er triest uitzien; bij een bombardement vielen daar 800 doden. [300 tot 450 slachtoffers onder de bevolking volgens wikisage.]
De Engelsen kunnen moeilijk verder trekken vanwege het hoge water in de Maas en de aanhoudende regen van elke dag. Met de tanks komen ze niet door de modder, waardoor de opmars erg traag gaat. Vanuit Steyl horen we niets. Er zijn hier nu veel evacués uit Blerick en omgeving; in Geldrop zitten mensen uit Lottum. De bewoners van de Maasdorpen aan deze kant zijn allemaal weggetrokken. Arm Limburg, er blijft niet veel van over.

10 december 1944
Gelukkig hebben we een mud kolen gekregen en ook weer wat meer vlees; het gaat steeds beter. Iedereen past zich aan de situatie aan. De Engelsen zijn erg goed voor ons. Omdat de Duitsers al het vee hebben meegenomen of afgeslacht, is er bijna geen melk, maar de Engelsen zorgden voor blikjes gecondenseerde melk die we nu krijgen in plaats van verse melk.

11 december 1944
Vandaag is Duitsland 'bezocht' door 7000 Engelse en Amerikaanse vliegtuigen die veel plaatsen hebben gebombardeerd. Hier boven ons leek het wel alsof er zwermen vogels vlogen. In maart verwachten Piet en Nelly de ooievaar (een baby), na zeven jaar wachten; ze vinden het geweldig. Gisteren zijn er weer zo'n 700 à 800 NSB'ers naar Vught gebracht, naar het beruchte kamp waar zoveel landgenoten zijn gestorven of geëxecuteerd.

15 december 1944
We hebben allemaal 400 gram Engelse biscuits gekregen. Ze zijn voedzaam, maar ik krijg ze niet doorgebeten, zo hard zijn ze. Het regent nog steeds en de geallieerden kunnen niet goed vooruitkomen, vooral niet met de tanks. Over tanks gesproken: hier in de Leostraat staan er regelmatig zo'n 50 tot 60 stuks geparkeerd. Als we naar de overkant van de straat willen, lopen we letterlijk onder de kanonlopen door. We hebben een Engelse soldaat ('Tommy') die bij ons overnacht; hij is kok in de sergeantskeuken op landgoed Eikenburg. Het is een ontzettend aardige man die ons goed te eten geeft. Hij brengt spullen mee die we in vier jaar niet hebben gehad, zoals thee, rijst, rozijnen, echt witbrood ('mik'), cornedbeef enzovoort. Het is heerlijk!

20 december 1944
Het blijft druilerig weer; het zijn echt de donkere dagen voor Kerstmis. In de Kruisstraat in Woensel is een vliegende bom (V1) neergekomen: 15 doden, 20 zwaargewonden en veel materiële schade.
[ Op 16 december 1944 om 18.00 u werd de stad getroffen door een V1. De vliegende bom, die waarschijnlijk op weg was naar Engeland, haperde en kwam terecht op de hoek van de Gildelaan en de Kruisstraat. Twintig mensen kwamen om het leven.]
Triest, die oorlog. Voor Kerstmis krijgen we echte koffiebonen (50 gram per persoon), en ook wat chocolade en een extra rantsoen vlees. Het gaat geleidelijk aan beter.

21 december 1944
Vanavond hebben we geen elektrisch licht, het net is overbelast. We hebben alleen een kaarsje. Iedereen zit zonder kolen en er zijn nog geen nieuwe distributiebonnen toegewezen. Het zal een sobere Kerstmis worden. De Duitsers zijn België weer binnengevallen (Ardennenoffensief). De Engelsen zijn echter niet bang dat ze erdoorheen komen; ze zijn vol goede moed.

22 december 1944
Vandaag heeft vader anderhalf uur in de rij gestaan bij de koster van de Sint-Joriskerk voor een kaars, maar hij is onverrichter zake weer thuisgekomen. Er stonden wel duizend mensen en toen was alles uitverkocht. De nood stijgt nog steeds: er zijn geen kolen en geen brandstof voor Kerstmis. Gelukkig heeft vader in Son een kar hout kunnen kopen, dus we zitten er met de feestdagen toch warmpjes bij.

23 december 1944
Vanmiddag zijn er weer bommen gevallen in Woensel en op de plek waar vroeger de Demer was. Het waren zogenaamde splinterbommen; ik heb niets over doden gehoord. Het heeft vannacht flink gevroren, het is echt winters weer. "Goed weer om te vliegen," zeggen de 'Tommy's' (Engelsen).

24 december 1944
Vanmorgen flink wat bloemen op de ramen. [IJsbloemen zijn prachtige structuren, opgebouwd uit waterdamp dat tegen een koude ruit, bij dubbelglas komt dit niet meer voor.]

25 december 1944
Hoogfeest van Kerstmis. Zou het Kerstkindje nu eindelijk vrede brengen? Maar nog steeds woedt die verschrikkelijke oorlog, en hij wordt steeds heviger. Het is ijskoud en de meeste mensen hebben niets om de kachel mee te stoken. Het is een treurig Kerstfeest. Wel worden de kinderen allemaal bedacht door de Engelsen; in alle delen van de stad worden ze royaal getrakteerd op wittebrood, boterhammen met vlees en kaas, chocolade en meer. Gelukkig hebben de kleintjes een gezellige feestdag. Verlichting voor de kerstboom is er niet: geen kaarsjes en geen elektrisch licht.

26 december 1944
Verjaardag van Gerard (schoonzoon in Indië). Hartelijk gefeliciteerd, beste jongen, van ons allemaal uit het verre vaderland. Ook Marie en Kitty van harte gefeliciteerd. Konden we elkaar maar even zien, of wisten we van elkaar maar hoe het ermee ging. De bossen worden leeggeplunderd; hele stroken zijn al gekapt voor brandhout. De politie laat het oogluikend toe, omdat er zoveel kou wordt geleden. Toch houdt iedereen goede moed en gaat het geleidelijk aan beter met de voedselvoorziening. In Luxemburg en de Ardennen zijn de Duitsers weer teruggeslagen, al wordt er nog steeds hevig gevochten.

28 december 1944
Er vliegen hier nog af en toe 'vliegende bommen' (V1's) over. Bijna elke dag komen er massa's Engelse en Amerikaanse vliegtuigen over in de richting van Duitsland. Churchill heeft ooit verklaard dat de lucht zwart zou zien van de vliegtuigen, en dat is nu inderdaad het geval.

In Best zijn zo'n twintig parachutisten geland (Duitse commando's), maar ze waren al snel opgepakt ('geknipt'). Ze droegen Engelse uniformen en twee van hen waren zelfs vermomd als non.
[Dit was Operatie Greif in de Belgische Ardennen, het is zeer twijfelachtig dat een kleine groep ook zijn geland en opgepakt in Best. Het is meer een gerucht dan een feit. ]

30 december.
De hele avond horen we in de verte hevig artillerievuur bij de Maas, tussen Venlo en Roermond. Die mensen hebben het zwaar; de meesten zitten dag en nacht in de kelders. Venlo en Blerick zijn nagenoeg volledig verwoest. Van tante Anna hebben we nog steeds niets gehoord.

31 december 1944
Oudejaarsavond. Wat hebben we in het afgelopen jaar veel meegemaakt, maar godzijdank hebben we alles goed doorstaan. We gaan met nieuwe moed het nieuwe jaar tegemoet. In de Sint-Joriskerk wordt het nieuwe jaar ingeluid door een klok die we hebben teruggekregen. De Duitsers hadden die indertijd gevorderd en in Tilburg opgeslagen; ze hebben blijkbaar geen kans meer gezien om hem mee te nemen. Ook de Sint-Petruskerk in Woensel heeft er weer één terug. We hebben in tijden geen klokgelui meer gehoord. De gezellige oudejaarsfeestjes van vroeger zijn er niet meer; na twaalf uur 's nachts mag niemand meer op straat en er is niets om een feestje mee te bouwen. Bij ons waren echter twee 'Tommy's' (Engelse soldaten) die nog een flesje hadden meegebracht. Daar hebben we mee geklonken, maar de intieme familiekring werd natuurlijk gemist.

Dagboek familie Nouwen
1 januari 1940 - 8 mei 1945
Deel 5 1944

Eindhoven, januari 1944

Dagboek familie Nouwen 1 januari 1940 - 8 mei 1945Deel 5 1944

Eindhoven, januari 1944

Dagboek familie Nouwen
1 januari 1940 - 8 mei 1945
Deel 5 1944