1943 dagboek Nouwen

kalenderjaar 1943

De verhalen in dit dagboek over het jaar 1943 schetsen een indringend en rauw beeld van een stad (Eindhoven) die onder de toenemende druk van de bezetting langzaam wordt uitgeput. De rode draad in het relaas is de overleving van de gewone burger tussen hoop en vrees.

Hier zijn de belangrijkste thema's samengevat:

De escalatie van geweld en repressie
Het jaar 1943 markeert een omslagpunt. De schrijver beschrijft de April-meistakingen en de bloedige nasleep daarvan bij de Philips-fabrieken, waarbij onschuldige burgers standrechtelijk werden geëxecuteerd. De dreiging van de Arbeitseinsatz is constant voelbaar: jonge mannen worden "van hun bed gelicht" en treinen vol arbeiders vertrekken naar Duitsland, terwijl de achterblijvers in onzekerheid verkeren.

De uitputtingsslag van de schaarste
De economische situatie verslechtert razendsnel. Wat begint met een tekort aan kaas en vlees, eindigt in een situatie waarin mensen 900 gulden bieden voor een ham en schoenen lappen met het leer van een oude portefeuille. Het inleveren van de radio in de zomer van 1943 wordt beschreven als het verlies van een 'huisvriend', waardoor de stilte in huis en de isolatie van de buitenwereld alleen maar groter worden.

Leven in de aanvliegroute
Eindhoven fungeert in 1943 als een gevaarlijk kruispunt. De schrijver beschrijft "akelige nachten" vol lawaai van honderden geallieerde bommenwerpers op weg naar Duitsland. De stad zelf wordt ook zwaar getroffen, met de verwoesting van de Fellenoord en de Demer als dieptepunten. Het constante loeien van de sirenes bij Philips dwingt duizenden mensen telkens weer de stad uit te vluchten, de velden in.

De psychologie van de hoop
Ondanks de honger, de kou en het verlies van naasten, blijft de hoop op de bevrijding de drijvende kracht. Internationaal nieuws over de val van Stalingrad en de capitulatie van Italië zorgt voor korte momenten van euforie. Deze hoop wordt echter telkens getemperd door de harde realiteit van een naderende winter en de toespraken van Churchill of Hitler die wijzen op een lange voortzetting van de strijd.

Contrast tussen burger en bezetter
Er spreekt een diepe verbittering uit de teksten over de ongelijkheid in de stad. De NSB'ers die profiteerden van de 'Winterhulp' en de boeren die rijk werden op de zwarte markt, staan in scherp contrast met de stadsbewoners die op papieren zolen lopen en balkenbrij van gemalen botten eten.

februari 1943

Drieduizend van de Philips-arbeiders moeten naar Duitsland. [in de praktijk gaan er veel minder, lees verhaal arbeidsbureau] Getrouwd of niet, daar wordt niet naar gekeken. Wij kregen een brief van tante Anna. Jac moet ook weg. Nu hebben ze niets meer en zijn ze met hun tweeën.
Bijna avond na avond trekken grote groepen Engelse vliegtuigen hierover. Dan komt het afweergeschut in actie en dan is het een lawaai dat je horen en zien vergaat. Overal staat afweergeschut en dan denk ik weleens: arm Duitsland. Gelukkig is het niet koud, tenminste geen vorst of sneeuw.

Februari: Stalingrad is gevallen en nu is hier vier dagen lang alles verboden wat maar enigszins op amusement lijkt, zoals de bioscopen, de dancings, variété en toneel. En de grote massa zou juist graag veel muziek willen hebben. Want de Hollanders zijn taai hoor, harde koppen.

9 februari 1943
Moeders verjaardag is rustig verlopen; het is geen tijd om te feesten. Jac (zoon van tante Annie wonend in Steyl) is in Essen. Cor Beermans moet ook naar Duitsland. Elke dag vertrekken er volle treinen naar alle uithoeken van Duitsland. In het begin werden er nog wel eens mensen afgekeurd, maar Duitse artsen herkeuren ze en bijna iedereen moet nu weg. Vaders van grote gezinnen net zo goed. Het is triest en er is niets aan te doen.

Essen moet vreselijk gebombardeerd zijn, arme Jac.

Het wordt steeds minder met alle levensmiddelen en wij beginnen dat geducht te voelen. De voorraad is op en we kunnen geen nieuwe aanleggen want er is niets. We krijgen nu nog maar drie ons kaas per maand per persoon. Gelukkig zijn er nog genoeg aardappelen, maar we hebben geen vet of boter om ze in te bakken. We kregen nog een half pond boter per twaalf dagen per persoon en daar moet je mee koken én het op je brood smeren.

We hebben een brief van tante Anna gehad. Jac is alles kwijt; Essen is hevig gebombardeerd. Hij heeft het gelukkig overleefd, maar het was een hel daar. Hoe lang zal deze ellende nog voortduren?

Onze kranten verschijnen nog maar met anderhalve pagina vanwege de papierschaarste. Ook de Meierijsche Courant, die tegenwoordig het Dagblad van het Zuiden (NSB) wordt genoemd. Visitekaartjes, ondertrouwkaarten en dergelijke mogen niet meer gedrukt worden. Bij de viswinkels moet je zelf papier meebrengen en bij Jamin je eigen zakken. Er is nu letterlijk niets meer te koop; het is een armoedig Nederland.

Maart 1943
Gelukkig is het prachtig lenteweer, alles begint al uit te lopen in de natuur. Wat zou het dan mooi kunnen zijn als het niet zo'n ellendige tijd was. Nelly’s broer Frans, die ook naar Duitsland moest, heeft gelukkig vijf maanden uitstel gekregen voor zijn studie. Maar er gaan nog steeds mensen weg, ook al veel kantoorpersoneel van Philips, ingenieurs en tekenaars. Oom Ger en tante Anna zijn hier met Jac geweest. Het is triest wat die jongen meemaakt.

15 maart 1943
Trudi's verjaardag. We zijn naar Aalst geweest. Dit is tevens de dag dat onze jongste zich heeft aangemeld om te gaan trouwen.

We krijgen alweer minder vlees: nu nog maar 125 gram per week per persoon. Wij krijgen dus met zijn vieren 500 gram vlees per week, waarbij het bot en het boterhamvlees zijn inbegrepen. Is het niet triest? En we krijgen elke dag met zijn vieren een hele liter melk. Het ziet er nog wel wit uit, maar het is niets anders dan melkpoeder. Maar goed, we houden de moed erin. Hoorden we toch maar eens iets uit Indië.

30 maart 1943
Weer een ongeluksdag voor Eindhoven. Voor de tweede keer zijn de Philipsfabrieken gebombardeerd. De gebouwen aan de Emmasingel en de Willemstraat zijn nagenoeg vernietigd. De Fellenoord is volledig verdwenen, evenals een groot gedeelte van de Willemstraat, waaronder de polikliniek, de Philips-apotheek en veel aangrenzende huizen. Ook het huis van Piet van Heugten heeft veel schade opgelopen. In totaal zijn er 27 doden gevallen, maar slechts twee in de fabriek en één werkster in de polikliniek. Het gebeurde tegen de avond, rond 20:00 uur. Veel mensen gaan 's nachts de stad uit om ergens anders te slapen, maar overdag is het ook niet veilig.

9 april 1943
Leo's verjaardag, alweer 8 jaar. En zolang zijn jullie nu al weg en nog steeds hebben we geen nieuws. Wel bericht gehad van tante Lize uit Luik; daar is alles goed. Antwerpen is hevig gebombardeerd, en Rotterdam ook alweer. Die verschrikkelijke vliegtuigen. Nu moeten alle Joden weg, maar ze weten niet waarheen. Wij moeten nog steeds om 11 uur 's avonds binnen zijn.

16 april 1943
Onze jongste zoon is vandaag voor de wet getrouwd; op 18 mei volgt het kerkelijk huwelijk. Konden jullie er toch maar bij zijn. Al tweeënhalf jaar niets meer van u gehoord, triest is het. Het wordt elke dag erger met alles. En dan ook nog 's avonds en 's nachts dat geblaf en lawaai van het afweergeschut. Het is met recht de Goede Week geweest: geen boter, kaas of vet, en over vlees zullen we het maar helemaal niet hebben.

Pasen: zondag 25 april 1943. Nog nooit zo'n feestdag meegemaakt. We hebben ieder één ei gekregen. Er was nergens boter of vet; we hebben al 14 dagen geen ons kaas gezien en kregen slechts een heel klein stukje bevroren vlees. En dan die eeuwige surrogaatproducten (Ersatz). Laat me maar niet denken aan de Paasdagen van vroeger, toen jullie eieren gingen zoeken in de tuin als de klokken terugkwamen; geverfde eieren en heerlijk krentenbrood. Nu hoort men geen klokken meer, alles is doodstil. De Paasweek bracht nog meer ontstellende verrassingen.

29 april 1943
Kitty's verjaardag, al elf jaar. Wanneer zullen we ze weerzien? Alle drie hartelijk gefeliciteerd uit het verre Vaderland. Vandaag is bekendgemaakt dat alle voormalige soldaten van het Nederlandse leger weer in krijgsgevangenschap worden gebracht. Er heerst een enorme consternatie; het hele land is in opstand. Hier legt iedereen het werk neer. Bij Philips zitten ze met de handen over elkaar en zijn ze later naar huis gegaan. Andere fabrieken hebben de arbeid volledig gestaakt. Wat zal het worden?

1 mei 1943
Niemand werkt. Ook de melkboeren brengen geen melk meer; men vreest voor een algemene staking. Er is nu een proclamatie uitgevaardigd: iedereen moet om acht uur binnen zijn, men mag met niet meer dan vier personen bij elkaar zijn en het standrecht is over het hele land afgekondigd.

De stemming is zeer bedrukt. Er zijn er al velen opgepakt die na 8 uur op straat liepen; zij worden voor een paar dagen naar kamp Vught getransporteerd.

3 mei 1943
Een donkere dag voor ons land en vooral ook voor Eindhoven. Er werkt nagenoeg niemand en men vreest voor een algemene staking. De bezetters treden streng op. De directie van Philips is in arrest gesteld en vanmiddag om half zes zijn vijf onschuldige slachtoffers gefusilleerd in de poort van de glasfabriek. Het waren jongens die niets hadden misdaan, behalve dat ze op straat liepen en niet werkten; ze werden er zomaar uitgepikt. Om half twaalf zijn er nog twee terechtgesteld. Er waren drie getrouwde mannen bij, en jongens van 17 en 19 jaar. Vreselijk, nietwaar? Als er morgenochtend niet wordt gewerkt, wordt de directie veroordeeld.

4 mei 1943
Gelukkig is het werk hervat en is de stad in rust. We moeten nog steeds om 8 uur binnen zijn en er is nog steeds geen boter of kaas te krijgen. Waar blijft dit allemaal?!

5 mei 1943
Vandaag weer treurig nieuws. Alle mannen tussen de 18 en 35 jaar moeten zich opgeven, maar waarvoor? Onze Cor heeft bericht gehad om zich te melden voor Duitsland; 23 man van het Eindhovens Dagblad. Hij is er slecht aan toe, met drie kindjes. God geve nog een uitkomst. Was het maar afgelopen.

8 mei 1943
Tunis en Bizerta zijn gevallen. Vader en ik zijn naar Steyl geweest. Jac was met verlof uit Duitsland. Hij heeft wat meegemaakt in Essen: drie hevige bombardementen. Het was een hel. Op het ogenblik is alles kalm. Er is niets te krijgen.

11 mei 1943
Tiets verjaardag. Cor is vandaag gekeurd. Hij is heel overspannen en heeft ziekenverlof. Werd hij maar afgekeurd. De tijd dat we op straat mogen zijn is nu met een uur verlengd, dus we moeten om 9 uur binnen zijn. Wie zelfs maar twee minuten te laat nog op straat is, wordt meegenomen.

13 mei 1943
Weer iets anders. Alle radiotoestellen zijn verbeurd verklaard en moeten ingeleverd worden. Zo'n radio is als een vriend in huis en die moet nu weg. Het is triest. Ook alle jongens tussen de 18 en 35 jaar moeten zich allemaal melden voor Duitsland. Gelukkig is onze Cor ervan vrijgekomen en hoeft hij niet weg. Maar God weet wat er nu weer staat te gebeuren.

18 mei 1943
De trouwdag van onze jongste zoon. Het was prachtig lenteweer. Het was een knap bruidspaar; Jetty in het wit met sleep en sluier. Om 10 uur zijn ze getrouwd in de kerk van Tivoli. Het was een prachtige mis, een drukke receptie en een mooi feest. Er is gefilmd en gefotografeerd; dit wordt allemaal voor jullie bewaard tot je met verlof komt. Maar wanneer? God geve toch spoedig vrede!
We mogen nu weer tot elf uur 's avonds op straat zijn. Er is al in vier weken geen kaas geweest en al ruim drie weken geen vlees. Het is treurig met het eten; je weet niet meer wat je moet koken.

24 mei 1943
Honderden vliegtuigen zijn vannacht overgevlogen. Het afweergeschut was in volle actie van 1 tot 3 uur; dat zijn akelige nachten. Düsseldorf is hevig gebombardeerd en enkele dagen geleden Dortmund ook. Het Ruhrgebied krijgt er flink van langs; Essen moet nagenoeg plat liggen. Verschrikkelijk, zoiets.
De voormalige krijgsgevangenen moeten zich melden om weer in gevangenschap te gaan. Peter van Nimwegen is er ook bij.

26 mei 1943
Vandaag is bekendgemaakt dat de radio's tussen 22 mei en 9 juni moeten worden ingeleverd. De NSB'ers en Duitsers mogen ze houden; die luisteren immers toch niet naar de Engelse zender.

1 juni 1943
Vandaag zijn de eerste radio's ingeleverd. Het gaat alfabetisch op straatnaam, dus vandaag de Aalsterweg en dergelijke. Wij zijn aan de beurt bij de 'L' (Leostraat).

10 juni 1943
Vannacht zijn tussen 1 en 3 uur de Engelsen hier overgetrokken. Dat vreselijke afweergeschut begon weer te 'blaffen'. Het zijn akelige nachten. Düsseldorf is weer hevig gebombardeerd. Het Ruhrgebied krijgt er van langs, en ook Italië.

13 juni (Pinksteren) 1943
Geen stukje vlees in huis en dat op zo'n feestdag. Iedereen is onder de indruk en verlangt naar de invasie; was het maar afgelopen.
Tweede Pinksterdag: Slecht weer en het is koud.

15 juni 1943
Er zijn weer veel Engelse vliegtuigen overgekomen en het afweergeschut was weer actief. Er moeten nog steeds radio's worden ingeleverd. Toch zijn er mensen die het trotseren en hem thuis houden, maar ze dreigen met zware straffen. Cor en Piet hebben hem al ingeleverd. Ik denk dat wij aanstaande donderdag aan de beurt zijn. Het is moeilijk om hem af te geven, hoor, en niemand durft hem te houden vanwege de dreiging met zware straffen.

18 juni 1943
Vandaag hebben we onze radio moeten inleveren. Het deed pijn aan het hart. Het was je huisvriend en het is nu zo stil, ook omdat Pol weg is.
https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010325519

21 juni 1943
Vandaag begint de zomer, maar het is echt hondenweer: regen en wind. Alles is hetzelfde, zowel het weer als de tijd, maar al het geklaag helpt niets.

22 juni 1943
Vannacht hebben we meer dan anderhalf uur luchtalarm gehad. Er zijn weer ontzettend veel Engelse vliegtuigen overgekomen. Vanmorgen om half elf was er weer luchtalarm, maar er is gelukkig niets gebeurd. Het is onbegonnen werk om alle ellende op te schrijven; iedereen verlangt naar een snelle vrede.

10 juli 1943
Vandaag zijn oom Ger en tante Anna op bezoek geweest. Jac was een tijdje thuis omdat door de bombardementen in Essen al zijn bezittingen, waaronder zijn kleding, waren verbrand. Maar hij moet nu toch weer terug naar Duitsland. Het is een zware opgave, hoor, maar er is niets aan te doen.

Keulen is vreselijk gebombardeerd en ook Aken ligt half plat. De Dom van Keulen is zwaar beschadigd. Het zijn vreselijke bombardementen. Veel mensen die rondom de Philipsfabrieken wonen, gaan 's nachts ergens anders ver buiten de buurt slapen. De Engelse zender heeft daarop aangedrongen: zodra er Engelse vliegtuigen de kust passeren, gaat bij Philips het luchtalarm af en stroomt het volledige personeel de stad uit. De omwonenden van de Vrijstraat en de Willemstraat volgen hun voorbeeld. De Demer bestaat niet meer.

Je begrijpt wat een zenuwslopend leven dit is. En dan ook nog het weinige eten dat op de bonnen wordt gegeven. Wij krijgen met z'n drieën 375 gram vlees voor een hele week, inclusief broodbeleg. We krijgen een half pond boter per persoon per twaalf dagen en nooit een stukje vet; daar moet je alles mee doen: bakken, braden en op je brood smeren. Voor een boterbon betaalt men op de zwarte markt gerust 20 gulden, voor een suikerbon 15 gulden en voor een kaasbon voor één ons 1,50 gulden. Er wordt beslist honger geleden. De normale prijs voor een ei is 45 cent of zelfs hoger. Vader heeft vier jonge konijntjes van zes weken oud gekocht en betaalde daarvoor 4 gulden per stuk. Voor een vet konijn geven mensen met plezier 40 tot 50 gulden, en voor een geit zelfs 300 tot 400 gulden.
Voor een jong geitje van een paar dagen oud, dat ze vroeger wegdeden voor 12 cent of zelfs voor niets (herinner je je dat nog, Marie, dat Cor ermee ging 'ploegen'?), betalen ze nu 25 gulden. Voor een kip vragen ze ook al 25 gulden. Het is toch triest. Voor de zogenaamde zwarte handelaren is het een gouden tijd, maar niet voor hen die met een vast salaris of loon moeten rondkomen. Voor een big betalen ze 125 gulden. De boeren worden allemaal rijk, maar het zijn ook grote afzetters. De Joden hier (er zijn er trouwens niet veel meer) dragen een ster, maar sommige boeren zouden er wel twee mogen dragen.

19 juli 1943
Amsterdam is gebombardeerd. Verder is er nog niets bekend. Men hoort zo weinig over dit alles; de krant schrijft alleen wat de bezetter wil en een radio hebben we niet meer. Veel jongens zijn teruggekomen uit het gebombardeerde Aken en ook uit Keulen. Uit Eindhoven en omgeving zijn verscheidene doden gevallen. Arme jongens daar in Duitsland. Jac moest weer naar Essen; verder hebben we nog niets van hem gehoord.

Rome is gebombardeerd. In Sicilië gaan de geallieerden flink vooruit. Zou dit de zo lang verlangde invasie zijn?

Eikenburg is nu ook ontruimd; vrijwel alle kloosters en gestichten zijn leeg. In Grubbenvorst is een vliegtuig vol met bommen neergestort. Vrijwel de hele dorpskom is verwoest. De inwoners zijn bijna allemaal ondergebracht in het klooster, dat ook voor het grootste gedeelte ontruimd is. Je bent werkelijk nergens meer veilig voor die verschrikkelijke vliegtuigen.
Enkele nachten is het rustig geweest. Het is op het ogenblik mooi zomers weer en de oogst is hier bezig. Ook met het roken is het treurig: we krijgen per week maar één pakje sigaretten of vijf sigaren. En dat terwijl vader zo'n hartstochtelijke roker is. Ze roken nu al kamillebloemen in de pijp en allerlei andere bladeren. Lach niet, maar het was zelfs zo erg dat vader en Wim samen één sigaret deelden. Het is toch eigenlijk zielig.

25 juli 1943
Mussolini is afgetreden! Iedereen leeft op. Zou dit het begin van het einde zijn? Wij hopen van wel. Eikenburg ligt nu vol met Duitsers. Ook de villa's in de omgeving moeten worden ontruimd, evenals verschillende pastorieën in de dorpen. Triest, nietwaar?

29 juli 1943
Vanmorgen tweemaal luchtalarm! Het laatste duurde wel een uur, maar er is hier niets gebeurd. In Tilburg en Gilze-Rijen echter wel. Er waren wel verkenningsvluchten van de Engelsen boven Eindhoven.

30 juli 1943
Vandaag zijn er veel Eindhovenaren teruggekomen uit Hamburg. Het was daar verschrikkelijk; de stad is twee keer zwaar gebombardeerd. De meesten waren alles kwijt en kwamen terug in hun overall of alleen in een hemd en broek. Ze hadden kapotgelopen voeten omdat ze dertien uur hadden moeten lopen voordat ze een trein konden nemen. Arme jongens, en waarvoor eigenlijk?
Er zijn hier nu ook al veel vrouwelijke postbodes, omdat veel postbodes naar Duitsland zijn gestuurd.

8 augustus 1943
Het wordt overal treurig. Er is niets meer te koop. Veel mensen 'zakken uit hun kleren' (vallen af), vooral wat betreft ondergoed, en we hebben nu al tekort aan lakens terwijl de winter voor de deur staat. De meesten lopen met blote benen; het grootste deel omdat ze geen kousen hebben en een enkeling omdat het schijnbaar 'mode' is. Veel stumpers lopen op blote voeten; het lijkt soms wel een bedelaarskamp. Klompen zijn niet te krijgen, of ze zijn erg duur: 5 gulden voor een paar klompjes.

13 augustus 1943
Vanmorgen was er eerst luchtalarm bij Philips en daarna een groot alarm voor de hele stad van half negen tot elf uur. Veel Amerikaanse vliegtuigen vlogen heel hoog over, maar er gebeurde niets. Ze vlogen kris-kras door elkaar en lieten lange witte strepen (condensstrepen) achter; het leek net een aquarium. Ze kwamen terug uit Duitsland waar weer verschillende grote steden bij daglicht zijn gebombardeerd, waaronder Mannheim, Bonn, Bochum en opnieuw Hamburg. Was die vreselijke oorlog maar afgelopen. Fruit is er bijna niet en op de zwarte markt kosten peren 75 cent tot een gulden per kilo; appels zijn nog duurder.
Toen Mussolini aftrad, hadden we goede hoop dat het snel voorbij zou zijn, maar het gaat zo langzaam. Sicilië hebben ze bijna in handen, maar wat volgt er dan?

16 augustus 1943
Bij Philips was er vanmorgen om half negen weer alarm; er waren meer Engelse vliegtuigen gesignaleerd. Na een uur werd de situatie weer veilig verklaard. Het is een zenuwslopend leven. Je hoort alleen maar narigheid: die is weer opgepakt, die is weer van zijn bed gelicht. Ook worden hier nu Joden weggehaald die ondergedoken zaten. Onlangs nog Philip de Jong en zijn twee zussen; die ken je vast wel, zo'n bekende, een beetje zonderlinge figuur in Eindhoven.

Sicilië is gevallen en in Rusland gaan de Sovjets nog steeds vooruit, maar het einde is nog niet in zicht. We gaan weer langzaam richting de winter; de avonden zijn al kil. Op Eikenburg zitten de zogenaamde "Hollandse soldaten". De broeders en studenten zijn overal verspreid ondergebracht. Hoorden we maar eens iets van jullie...

25 augustus 1943
In Duitsland is het tegenwoordig raak. Berlijn is al vijf keer gebombardeerd. Enorme hoeveelheden Engelse vliegtuigen komen hier over, niet alleen 's nachts maar ook overdag. Het is een erg zenuwslopend leven en iedereen leeft op hoop.

30 augustus 1943
Koning Boris van Bulgarije is overleden. In Denemarken zijn opstanden en in Zweden is het ook onrustig. In Rusland trekken de Duitsers steeds verder terug, zogenaamd "volgens plan om het front te verkorten". Hm, hm...

31 augustus 1943
Koninginnedag. Al voor de vierde keer wordt dit niet gevierd. Vannacht zijn Mönchengladbach en Rheydt hevig gebombardeerd. Ik ben even in de stad geweest; de winkels lijken wel marktkramen (zo leeg). Bij de Vroom & Dreesmann kun je klompen brengen om te laten repareren, verzolen (?) en lijmen. Treurig, hè? Schoenen kun je niet meer laten repareren, behalve bij hoge uitzondering. Het zal een treurige winter worden.

1 september 1943
Vannacht is Berlijn opnieuw hevig bestookt.

8 september 1943
Vandaag is Italië gecapituleerd! Iedereen leeft op. Zou het tegen het einde lopen? God geve het. In Rusland moeten de Duitsers nog steeds terugwijken.

10 september 1943
In Italië ziet het er niet rooskleurig uit. Hitler heeft weer eens gesproken en geeft Italië de schuld van hun eigen tegenslagen. Tot 15 oktober mogen onze Nederlandse jongens die in Duitsland werken niet met verlof. Wat zou daar achter zitten? In Frankrijk zijn hevige bombardementen; men verwacht daar een Engels-Amerikaanse invasie. We zullen afwachten. Het gerucht gaat dat we hier Duitse geëvacueerden krijgen, voornamelijk vrouwen en kinderen uit de verwoeste steden. Het zou voor die mensen niet meevallen in Nederland, want de Nederlanders zijn fel tegen de Duitsers gekeerd, en dat weten ze zelf ook maar al te goed.

12 september 1943
We hebben op het moment prachtig herfstweer.

Mussolini is weer terug in Italië en heeft opnieuw de fascistische regering uitgeroepen. Het is een enorme chaos in Italië; het is nu blijkbaar weer "koek en ei" tussen hem en de Führer.

Bij veel mensen in Eindhoven sloeg de schrik om het hart toen ze te horen kregen dat ze hun huis moesten ontruimen voor Duitse vrouwen.

16 september 1943
Vandaag is de eerste groep Duitse vrouwen ("moffinnen") aangekomen. In het nieuwe gedeelte van het Tuindorp (waar Piet heeft gewoond), in het Villapark, de Elzent en aan de Aalsterweg zijn al verscheidene huizen ontruimd. De bewoners moeten alles in hun huis achterlaten; ze mogen alleen wat kleding meenemen en moeten zelf maar een ander onderkomen zien te vinden. Die Duitsers krijgen ook nog eens de mooiste huizen toegewezen. Voorlopig staan alleen de mensen zonder kinderen of met slechts één kind op de lijst. Stel je voor: ze zetten je vlak voor de winter op straat en je kunt er niets tegen doen of ergens bezwaar maken. Aan de Aalsterweg hadden mensen hun meubels al weggebracht, maar die moesten ze onmiddellijk terugbrengen; alles moest blijven staan. De gedupeerden zijn er kapot van. Was het toch maar snel voorbij.

19 september
In Rusland en Italië krijgen de Duitsers flink klappen. Hier in de stad is het erg rustig; ze hebben het blijkbaar te druk in Zuid-Europa. Wij hopen nog steeds op een snel einde.
De prijs van boter is momenteel 16 gulden per pond. Spek is helemaal niet te krijgen, of misschien een enkel pond voor 15 gulden. Eieren kosten zelfs al 85 cent per stuk. Natuurlijk is dit alles op de zwarte markt. De avonden worden langer en het is zo triest in huis nu we geen radio meer hebben. We lezen maar veel, want handwerken gaat ook niet echt bij gebrek aan materiaal. Wel trekken we oud breigoed uit om van de wol weer iets nieuws te maken. Er is letterlijk niets meer te koop; de winkels lijken van binnen wel geraamtes. Je kunt ook geen schoenen meer laten maken. Het is zelfs zo treurig gesteld dat vader een oude leren portefeuille heeft gegeven om de schoenen mee te kunnen lappen. Zielig, hè? Ook de lakens, kussenslopen en handdoeken verslijten, en je kunt niets nieuws kopen. Maar gelukkig trekken de Duitsers zich op alle fronten terug. Misschien is het snel afgelopen.

27 september 1943
Er zijn weer twaalf mensen gefusilleerd die beschuldigd werden van moord op NSB'ers. Er zijn er inmiddels al heel wat omgebracht.

29 september 1943
Vaders verjaardag; hij gaat vandaag ook met pensioen omdat hij 65 is geworden. Hij heeft een mooie ets en wat mooie boeken van zijn collega's gekregen. Clem zit nu op de plek van vader op het kantoor. Opa is nog erg kwiek voor zijn leeftijd en zal zijn tijd wel met rentenieren doorbrengen. Een feest is er niet geweest; de kinderen zijn komen feliciteren. Dit is nu al de vierde verjaardag in oorlogstijd. We hopen dat dit de laatste is. God geve ons een spoedige vrede.

1 oktober 1943
Alle jongens vanaf 18 jaar moeten zich zonder uitzondering melden om naar Duitsland te gaan. Zo langzamerhand is hier geen enkele jonge man meer te vinden. Ook bij de Rijkskantoren en de gemeente zijn ze aangezegd. Ik weet niet of ik het al heb opgeschreven, maar we hebben nu al vrouwelijke postbodes; met hun tas, pet en pelerine (schoudermantel) stappen ze fier over straat. Van het postkantoor zijn er namelijk veel naar Duitsland gestuurd.

2 oktober 1943
Er zijn weer negentien van onze Nederlandse jongens gefusilleerd, waaronder acht studenten tussen de 20 en 23 jaar. Dit was een straf voor de moord op NSB’ers; wie weet of zij er überhaupt iets mee te maken hadden. De NSB’ers mogen nu wapens dragen, maar toch beginnen ze hem te knijpen omdat de Duitsers zulke klappen krijgen. Velen lopen al zonder hun insigne rond; laf, hè?

Vanaf morgen wordt de klok weer verzet en is het om zeven uur 's avonds al donker. Dat betekent weer die lange, trieste avonden. Men is hier ook flink aan het woekeren met olie: een fles raapolie kost inmiddels al 35 gulden.

10 oktober 1943
Het wordt alsmaar beroerder; er is niets meer te krijgen. Geen handdoeken, lakens of kussenslopen, en dunne stof ook niet. Tegenwoordig komen de Engelse en Amerikaanse vliegtuigen meestal overdag langs. Het is al een paar dagen erg mistig, vooral 's nachts, en het wordt koud. We hebben de kachel al aangezet, want we hebben het sneller koud. Men heeft geen weerstand meer omdat we geen vet meer binnenkrijgen. Was het toch maar voorbij. Het eten wordt ook elke dag slechter. Lach niet, maar wij vinden een sneetje zwart brood met een klein beetje boter en jam tegenwoordig al een hele versnapering. Er worden echte razzia's gehouden om radio's te vinden, maar toch weten we het nieuws van de Engelse zender altijd snel te vinden. Ze krijgen ze nooit allemaal weg; de mensen zijn vindingrijk genoeg.

18 oktober 1943
Vandaag is er drie keer luchtalarm geweest bij Philips. Al die duizenden mensen stromen dan de stad uit. Vanmiddag vlogen er weer een groot aantal Engelse en Amerikaanse vliegtuigen over, maar ze vlogen erg hoog en er gebeurde niets.

Het is een hele zorg om het eten nog enigszins smakelijk te maken. Meestal eten we stamppot. Gelukkig heeft vader goed voor groenten gezorgd, zodat ik daarvoor niet in de rij hoef te staan. Maar stamppot zonder vet is niet lekker; we doen er dan maar wat taptemelk (magere melk) doorheen en dan gaat het erin alsof het suiker is. Voor op brood is er niets anders dan wat 20+ kaas, jam of stroop. We bakken soms appels in de pan, maar we hebben altijd boter tekort. Een half pond per 14 dagen is niet veel, hè? En daar moet je alles mee doen: voor de warme maaltijd en voor op het brood, en dan is de helft ook nog eens margarine. Enfin, we leven nog en zijn ondanks alles gezond en kwiek. Het schijnt dat een magere keuken goed is voor de gezondheid, maar geef mij toch maar ham.

19 oktober 1943
Vandaag is er om drie uur 's middags een groot luchtalarm geweest. Er waren ook luchtgevechten; de hele lucht zat in alle richtingen stampvol Engelse en Amerikaanse vliegtuigen. Duitsland heeft er weer flink van langs gekregen. Wat moet dat deze winter wel niet worden met die verschrikkelijke bombardementen?

26 oktober 1943
Er ontstaat weer wat hoop onder de mensen. Er gaan geruchten over vredesonderhandelingen en iedereen wacht in spanning op de uitslag van de conferentie in Moskou. Ook in Bern zouden, naar men beweert, veel kopstukken bij elkaar zijn gekomen. We hopen dat alles goed afloopt.

29 oktober 1943
Nu hebben we in drie dagen geen enkel vliegtuig gezien of gehoord. Wat zou daarvan de reden zijn? Andere dagen hoor je ze continu, of het nu Duitsers of geallieerden zijn. In de Bootenlaan hebben ze weer zes Joden uit een huis gehaald, waaronder twee van Boelen van de Staatsdiest (?). Arme duivels, het is natuurlijk verraden boel. Gelukkig blijft het nog zacht weer, wat voordelig is voor de stookkosten.
Het is triest hoe het eraan toe gaat in de winkels. Wanneer je een suiker- of boterbon (of andere bonnen) geeft, kun je soms nog wel eens iets 'op de kop tikken' dat ze van onder de toonbank opdiepen. Anny moest bijvoorbeeld kousjes hebben voor de kleintjes; ze ging naar Raming, bood een 'spoelbon' aan en kreeg kousjes van de winkeljuffrouw. Bij de C&A zijn twee winkelmeisjes gesnapt, mee naar het politiebureau genomen en op staande voet ontslagen. Ze hadden eerst geweigerd een japon te verkopen (onder het mom dat deze al verkocht was), om hem tien minuten later alsnog te verkopen in ruil voor een boterbon. Zo'n bon heeft momenteel een waarde van 16 gulden. Treurige toestanden, nietwaar? En bijna iedereen verkwanselt die bonnen, ook mensen die ze eigenlijk helemaal niet kunnen missen en daarmee hun eigen huishouden tekortdoen. Clems verjaardag is stilletjes voorbijgegaan; we hadden geen zin om te feesten.

2 november 1943
Ik ben drie dagen naar Steyl geweest. Alles is daar nog bij het oude. Het is tijdens de feestdagen (Allerheiligen/Allerzielen) rustig geweest. Men ziet met spanning de afloop van de conferentie tegemoet. Het is prachtig herfstweer.

3 november 1943
Vanmorgen en vanmiddag was er weer alarm bij Philips en vanavond zelfs twee keer groot luchtalarm. Enorme hoeveelheden Engelse en Amerikaanse vliegtuigen vlogen over, de lucht was er vol van. Het afweergeschut kwam in actie; er waren een paar hevige knallen, maar we weten nog niet wat er precies gebeurd is. Het was tussen zeven en acht uur. We krijgen nu alleen nog maar margarine op de bon. Roomboter kost op de zwarte markt 20 tot 25 gulden per pond.

4 november 1943
Verjaardag van onze Marie. Vanuit de verte hartelijk gefeliciteerd! Wanneer zullen we dat weer eens in persoon kunnen doen? We denken heel veel aan jullie; er gaat geen dag voorbij dat we niet over jullie drieën spreken. Jullie zijn ook al zo lang weg, en we hebben al bijna drie jaar niets van jullie gehoord.

7 november 1943
Jetty’s verjaardag. We zijn met z'n allen naar de Floralaan 90 geweest.

10 november 1943
Churchill spreekt over 'grote slagen' in 1944. Dat is alweer een teleurstelling. We hoopten zo vast op vrede voor Kerstmis, maar nu gaan we weer die nare winter in. Gelukkig is het nog niet koud en hoeven we nog niet hard te stoken.

11 november 1943
De verjaardag van onze jongste zoon. We zijn weer met zijn allen naar de Floralaan geweest om hem te feliciteren; hij is alweer dertig jaar. Weet je nog, Marie, dat jij hem hebt leren lopen? Vandaag is ook onze pastoor Hamers teruggekomen uit het kamp, waar hij ongeveer anderhalf jaar als gijzelaar heeft vastgezeten. Er zitten nog steeds veel mensen in gijzeling, onder wie ook Eindhovenaren.
Vanavond kwamen er weer ontzettend veel vliegtuigen over; het afweergeschut was weer volop in actie. We waren op dat moment allemaal in de Floralaan. Ook hebben weer veel mensen het bericht gekregen dat ze hun huis moeten ontruimen voor Duitsers uit de gebombardeerde gebieden. Het moet verschrikkelijk zijn hoe Duitsland er nu uitziet; complete steden zijn weggevaagd. Hitler heeft een toespraak gehouden: ze zullen nooit capituleren, maar de Duitsers zijn zo oorlogsmoe. Verliezen doen ze toch wel; in Rusland krijgen ze zulke klappen en de Duitse soldaten zijn doodsbang voor de Russische winter.

Alles wordt ontzettend duur. Gewone schol kost al 4,50 gulden per kilo. Vader bracht een pond boter mee voor 16 gulden, en dat vindt men tegenwoordig nog goedkoop. Onlangs boden ze een boer zelfs 900 gulden voor een ham! Momenteel zijn alle textielpunten ingetrokken; we kunnen niets meer kopen, tenzij met een speciale vergunning, en die geven ze bijna niet uit. Alleen in uiterste nood, als je echt niets meer hebt. Er zijn al veel huishoudens die geen lakens meer op bed hebben liggen; voor mensen met kleine kinderen is het hopeloos. Klompjes kosten 3,50 gulden per paar. Schoenen zijn helemaal niet meer te krijgen, en als je al een keer een schoenenbon krijgt, zijn het schoenen met papieren zolen die peperduur zijn.

16 november 1943
Vannacht heeft het flink gevroren. Het is vinnig koud en we hebben maar weinig kolen of hout. Er zal deze winter veel armoede geleden worden. Gelukkig zorgt vader dat we van alles wat op voorraad hebben, zoals rogge, tarwe, boontjes en erwten. Ik ben bang dat we het hard nodig zullen hebben. Gelukkig zijn we nog gezond, maar we hebben de hele dag honger. We eten wel voldoende, maar het is te schraal; er zit geen vet aan het vlees. Deze winter hebben we gelukkig vier vette konijnen om te slachten. Er wordt al 40 gulden geboden voor een vet konijn; voor de oorlog betaalden we daar 90 cent tot een gulden voor. Wat er op de bonnen te krijgen is, is qua prijs nog wel te doen, maar het is veel te weinig: één ons kaas per persoon per 14 dagen, een half pond boter of margarine, een half pond gort of peulvruchten en een half pond koffie (surrogaat) per zes weken. Wat hadden we het vroeger toch goed, en wat hebben we dat toen weinig gewaardeerd.
Er is een nieuwe "lekkernij" in de handel: balkenbrij. De slagers maken dit van afgeschraapte botten met wat meel en surrogaatkruiden. Het smaakt ons prima. Zelfs het kookwater van die botten kun je kopen voor 30 cent per liter; ze noemen het "bouillon", ha-ha! Als je met een vergrootglas kijkt, vind je misschien een spoortje vet.

23 november 1943
Er kwamen weer enorm veel vliegtuigen over. Berlijn moet vreselijk gebombardeerd zijn, nu al twee keer kort achter elkaar. De Duitsers spreken over vergelding, maar hoe dan? Sinterklaas staat voor de deur, maar er is niets te krijgen behalve wat houten rommel of een lappenpopje. Speculaas of borstplaat wordt niet gebakken, tenzij je zelf boter en suiker inlevert. En dat beetje dat we krijgen, kunnen we zelf maar al te goed gebruiken.

4 december 1943
Vanmiddag om drie uur was er weer een groot luchtalarm.

Om half drie kwam Sinterklaas aan in de haven en de stad was nog maar net klaar voor de ontvangst of het alarm ging al. Sinterklaas was een van de eersten die de schuilkelder in vluchtte. Het was allemaal een NSB-aangelegenheid; er heerste een enorme chaos op de markt. Veel kleintjes waren hun moeders of begeleiders kwijtgeraakt. Er zijn twaalf Duitse jachtvliegtuigen neergeschoten in de buurt.

6 december 1943
De goede Sint [ bij familie Nouwen] heeft toch nog aan de kleintjes gedacht; ze waren dolblij met alles. Ik wou dat Sinterklaas de vrede had meegebracht, want het wordt met de dag erger. Er zijn zo ontzettend veel arme mensen; alleen als je NSB’er bent, kom je niets tekort. Dan word je geholpen, ook door de Winterhulp. Berlijn is nu drie nachten achter elkaar hevig gebombardeerd; men zegt dat de binnenstad één grote ruïne is. Eindhoven blijft Godzijdank nog van veel ellende gespaard, al wordt hier wel druk gepraat over evacueren. Wij zouden naar Westerhoven moeten vertrekken. Laten we hopen dat het niet zover komt, zeker nu het in de winter al vinnig koud wordt.

10 december 1943
Er zijn enorme hoeveelheden vliegtuigen overgekomen in de richting van Duitsland. Wat er hier of daar in ons land precies gebeurt, daar horen we niets over. Soms horen we toevallig iets, maar dan heel stiekem. Er wordt weer fel gejaagd op onderduikers; 's nachts worden ze van hun bed gelicht. Het is een trieste toestand, hoe lang moet dit nog duren? Op dit moment leeft iedereen in spanning omdat ze binnenkort iets verwachten, maar wat? Een invasie of vrede.

13 december 1943
Vandaag ben ik naar de begrafenis van tante Tilla geweest; zij sukkelde al jaren. Ook de moeder van Jac de Groof is overleden. Zij zullen hun moeder niet meer terugzien als ze met verlof komen. Laten we hopen dat wij nog bij elkaar zijn als jullie drieën naar Nederland komen, maar wanneer zal dat zijn?

14 december 1943
Vandaag hebben we een flinke lading hout gekregen; nu zijn we gelukkig beschermd tegen de kou. Ook hebben we weer wat rogge en tarwe gehamsterd, dus armoede hoeven wij Godzijdank nog niet te lijden. Vandaag zijn er veel telefoons in beslag genomen, waarvoor eigenlijk? Zo is er elke dag wel wat nieuws, het een nog vervelender dan het ander. Voor de feestdagen krijgen we een pond stroop en 180 gram raapolie als "extraatje". Wat een combinatie, hè? Wat zijn ze toch goed voor ons, nietwaar? Kerstetalages zijn er niet en er is zelfs geen strookje rood papier te krijgen voor de versiering. Het zal een trieste kerst worden, maar gelukkig is het tot nu toe niet erg koud.

18 december 1943
Er zijn weer ontzettend veel vliegtuigen overgekomen richting Duitsland.

21 december 1943
Vandaag is tante Marie Biermans overleden. Ze was 71 jaar en vroeg altijd vol belangstelling naar jullie.
[ Maria Wilhelmina Agnes Nouwen wed. van W. H. Biermans, oud.71 jaar, bericht in Dagblad van het Zuiden voor Eindhoven, Meierĳ, Peel en Kempenland 24-12-1943]

23 december 1943
Vanmorgen zat de lucht boven het vliegveld vol met Engelse vliegtuigen (Tommy's). Iedereen was bang voor een aanval op het vliegveld. Ze hebben wat rondgecirkeld en zijn weer verdwenen; mogelijk waren het verkenningsvluchten. Wij zullen geen uitgebreide kerst hebben, want op de bonnen is voor morgen margarine en 20+ of magere kaas aangewezen. Gelukkig hebben we een dik konijn in de pot en nog een paar vette exemplaren in de stal.

24 december 1943
Vandaag hebben we tante Marie naar haar laatste rustplaats geleid. Ze laat hier veel verdriet achter, want God weet wat we nog moeten meemaken. Het ziet er overal maar somber uit.

25 december 1943
Hoogfeest van Kerstmis, het feest van de vrede. Zou het Kerstkindje dit jaar eindelijk de vurig verlangde vrede brengen?

26 december 1943
Gerards verjaardag. Vanuit de verte onze hartelijkste gelukwensen, beste jongen. Ook voor onze Marie en de kleine Kitty. Wanneer zullen we elkaar weer eens persoonlijk kunnen feliciteren? Het is nu al de vierde kerst in oorlogstijd.

28 december 1943
Dag en nacht vliegen er Engelse en Amerikaanse vliegtuigen over naar Duitsland. Af en toe komt het afweergeschut in actie, maar ze vliegen vrolijk verder. In Son hebben ze een NSB'er doodgeschoten. Hij was niet meteen dood en heeft zijn NSB-lidmaatschap nog afgezworen; hij is ook nog voorzien van de laatste Heilige Sacramenten. Als het hun maar aan de kont komt, nietwaar?

Dagboek familie Nouwen
1 januari 1940 - 8 mei 1945
Deel 4 1943

Eindhoven, januari 1943

februari 1943

Begin van het georganiseerd verzet

Dagboek familie Nouwen 1 januari 1940 - 8 mei 1945Deel 4 1943

Eindhoven, januari 1943

februari 1943

Begin van het georganiseerd verzet

Dagboek familie Nouwen
1 januari 1940 - 8 mei 1945
Deel 4 1943