dr. Aart van Wijk

Aart van Wijk
De oorlogsspecialist in het vervalsen van documenten


Dr. Aart van Wijk komt in 1927 in dienst bij Philips NatLab. Begin 1929 promoveert hij tot doctor in de wis- en natuurkunde met het proefschrift: Invloed van magneetveld, zwermen en wand op de kristaloptische eigenschappen van vloeibaar-kristallijn p-Zoxyanisol. Hij trouwt met Hendrika Mechtelina Thomason, muzieklerares, ze krijgen twee zoons Hendrik en Leendert.

Van Wijk was voor de oorlog Blokleider van, Sectie T wijk en blok /E . Volgens Hilda Verwey-Jonker is van Wijk een van de drie leidende personen in het verzet bij het NatLab.

Hij was tijdens de bezetting het knooppunt van een wijdvertakt netwerk van ambtenaren bij distributiekantoren en bevolkingsregisters. Zij zorgden voor valse persoonsbewijzen (aangepaste persoonskaarten) en het "legaliseren" van het ontvangstbewijs voor de stamkaart.

Na de bevrijding van Eindhoven, fungeerde van Wijk als landelijk postadres van falsificatie centrales. Vele personen in bezet Nederland konden door het verschaffen van een nieuwe identiteit zich aan de arbeidsinzet onttrekken of als verdachte, de SD op een dwaalspoor brengen.

Aart van Wijk tools

Stempels uit allerlei gemeenten, nodig voor het vervalsen van documenten.

Talloze stempel voorbeelden van allerlei gemeenten, nodig voor het vervalsen van documenten.

Buren gezin Vlijmen

In de oorlogsjaren is het gezin woonachtig op Gaailaan 7 in Eindhoven, zijn buurman op nummer 5 was Joseph van Vlijmen, procuratiehouder bij Philips. Hij is ook de plaatselijk vertegenwoordiger van de Joodse Raad en verzorgde de reis- en verhuisvergunningen.

In maart 1942 moest het gezin de woning uit om plaats te maken voor de Nazi-Kringleider van de NSDAP, Zimmermann. Later moet het gezin Vlijmen naar het Philips-Kommando in Kamp Vught. Joseph van Vlijmen en ook zijn zoon overlijden aan de ontberingen van een later concentratiekamp. Zijn vrouw Fanny van Vlijmen-Blomhoff overleeft de oorlog.

Laat een Joodse vrouw onderduiken

Bij Aart's gezin wordt in de begin jaren van de oorlog, een Oostenrijks officier ingekwartierd: groot-majoor Heitemeier werkzaam bij het Ortskommandantur in Eindhoven. Deze Duitse “Wehrmachtkommandantur” is dan gevestigd aan de Parklaan 81.
Deze rijksduitser Heitemeier bemoeide zich verder niet met het gezin maar had wel een voordeursleutel en gebruikte deels het huis. Wanneer hij vertrokken is, laten Aart en zijn vrouw, herfst 1942 een jonge Joodse vrouw onderduiken. Zij is Regina Wertheijm, een nicht van de inmiddels weggestuurde buurman.

Regina Wertheijm
Toen Duitsland in mei 1940 Nederland binnenviel, zat Regina in een van de stadsziekenhuizen in de opleiding tot verpleegster. Met de steeds toenemende beperkingen voor de joden die niet langer bij niet-joden mochten studeren, moest ze haar opleiding onderbreken. In de zomer van 1942, op zoek te gaan naar een onderduikadres. Ze verborg zich korte tijd bij verschillende families, die haar om de een of andere reden niet langer konden houden. In het najaar van 1942, werd ze doorverwezen naar Aart en Hendrika van Wijk, buren van haar oom, die aanboden haar in huis te nemen.
Regina zou de oppas zijn voor de van Wijk-jongens, die haar 'juffrouw Toos' moesten noemen. Na de bevrijding bleef Regina nog enkele maanden, ze vertrok naar Israël. Ze trouwt en heet dan: Regina Toetie Moses (Wertheijm). Ze bleef contact houden met de familie van Wijk tot hun dood. Regina is geboren in Eindhoven, 10 juni 1922 en overleden 27 augustus 2013 Herzliyya, Israël.

Aart gebruikte zijn Philips positie en de materialen waarmee hij werkte om identiteitskaarten en persoonsbewijzen te vervalsen. Hij maakte de valse papieren voor Regina en gaf haar de naam Kato de Jong. Ze was zogenaamd geboren in Nederlands-Indië (nu, Indonesië), omdat ze een donkere huidskleur had. Hoewel ze was uitgerust met een valse ID, werd het als veiliger beschouwd om altijd binnen te blijven. De Gaailaan was onderdeel van het Eindhovense Villapark, dat in de jaren 1910 -1935 gebouwd is voor het hoge kader van Philips. Het zijn luxe huurwoningen met steeds andere bewoners. Je baan bij Philips was verbonden met een woning van Philips, huur werd automatisch van je loon ingehouden. In deze grote huizen waren veel Duitse officieren ondergebracht of waren de huizen gevorderd zoals het huis van hun directe nazi-buurman.

Hendrika Mechtelina van Wijk-Thomson

De echtgenote van Aart en zus van "Kapitein Thomson".

Na de Duitse bezetting is hij verplicht zijn auto te verkopen aan de Weermacht. De rede is mede dat hij toch geen vergunning krijgt om de auto te gebruiken.
Brief van 30 november 1940 van de afdeling: "Der beauftragte für den Dierjahresplan"

A. van Wijk Gaailaan 7 Eindhoven had in 1938 een Ford Junior aangeschaft met kenteken N-50851

Else Kooijman: Kapitein Thomson - krijgsgevangene, politiek gevangene, Nacht und Nebel, uitg. 2016, blz. 273 - ISBN 9789402148954

Een veelheid van motieven had Aart om actief te worden in het "stille" verzet: De bezetting van Nederland. Het wegvoeren van zijn Joodse buren, papieren vervalsen voor hun onderduikster of de aanwezigheid van een nazi-buurman. Zijn auto moeten inleveren in 1940 kwam daar nog bij.

Of heeft zijn zwager Adriaan Thomson, ook wel Kapitein A.A.J.J. Thomson hem overgehaald? Deze schoonbroer, die in het verzet zat en spioneerde voor de Nederlandse regering, logeerde vaak in de Gaailaan 7 voordat hij als officier, in 1942, gevangen werd gezet in Stanislau. In maart 1943 is Thomson verplaatst naar een ander strafkamp nadat zijn spionagerol duidelijk was geworden. Over Thomson is door zijn dochter in 2016 een boek geschreven "Kapitein Thomson". Indrukwekkend stukje geschiedenis van de geheimen van Kapitein Thomson. De archieven over Thomson zijn pas openbaar gemaakt in 2022, zijn dochter heeft eerder inzage gehad voor het boek. 

  

In oktober 1943 vraagt Tromp aan Aart van Wijk eens te kijken naar de valse persoonsbewijzen die door de Engelse waren verstrekt aan agenten die gedropt waren. De papieren van Willem Schreinemacher werden geanalyseerd. In 10 minuten haalde van Wijk er 12 fouten uit. "Stomme fouten", volgens Ir. Th.Ph. Tromp tijdens zijn verhaal vraaggesprek voor de Parlementaire Enquête regeringsbeleid 1940-'45.
 



Tweede distributiestamkaart

De invoering van de tweede stamkaart vanwege het grote aantal onderduikers, plaatste het verzet aanvankelijk voor grote problemen. De twee distributiestamkaart werd in combinatie met een Persoonsbewijs gebruikt. Op beide documenten moest een zgn. Rauter – zegel zitten.

De paniek van het verzet duurde niet lang, al op 25 januari 1944 werd de kluis van het gemeentehuis in Tilburg gekraakt. De buit 6000 zegeltjes met het woord Tilburg en 99.000 blanco stamkaarten. De laatste konden, na afstempeling, dienen voor iedere willekeurige gemeente. Op 17 mei 1944 leverde de overval bij drukkerij Hoitsema in Groningen nog een 133.450 zegeltjes op. Toen de uitreiking van de tweede distributiestamkaart in juni 1944 was afgerond waren er al voldoende zegeltjes ‘gestolen’.

Het is duidelijk dat dit geruisloos verzet, vervalsen van papieren en financiering van het verzet, van enorme betekenis is geweest en naast andere verzetsgroepen onze bewondering verdient, al hebben overige groepen zich vooral in de nadagen van de oorlog onderscheiden door spectaculaire gewapende acties. In de niet aflatende stroom van publicaties over de tweede wereldoorlog wordt het rustige intellectuele verzet van kleine groepen ingewijden niet geheel op zijn waarde geschat.

Vanwege zijn verdienste in het verzet volgde hij in 1944 de cursus reserve majoor voor het Militair Gezag, waarbij hij achtereenvolgens als districtscommissies van Delft en Den Briel in functie was. In 1947 maakte hij een reis naar Duitsland als gemachtigde van de geallieerde controle commissie.

Na zijn functie bij het Militair Gezag kreeg hij een functie bij het Centraal Ontwikkelingsbureau de voorloper van Philips Usfa NV (UltraSoneFAbriek) was een bedrijf dat bestond uit een aantal vestigingen van Philips en waar militaire producten werden vervaardigd.

Dr. A. van Wijk is gemachtigd om blanco persoonsbewijzen en stamkaarten in ontvangst te nemen. 
Deze dienen voor een geheime expositie over het verzet voorjaar 1945 

Deel van de lijst van verzetspersonen en gijzelaars en getroffenen
voor bespreking met Hare Majesteit Wilhelmina

Lijst van personen voor bespreking met Hare Majesteit

Lijst van verzetspersonen en gijzelaars en getroffenen 
voor bespreking met Hare Majesteit Wilhelmina
maart 1945.
Ook Dr. A. van Wijk is uitgenodigd

Alle Eindhovense verzetsnamen op de namenlijst of download deze PDF lijst van verzetspersonen in gesprek met Wilhelmina

Bronnen

Archief Aart van Wijk rhc-eindhoven.nl

Boek Kapitein Thomson, Auteur: Else Kooijman, Pagina's 273, ISBN 9789402148954, 25-11-2016

http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=en&itemId=9246582