Onbekend verzetswerk van een sociaal bewogen Eindhovense familie
Smit.
Dit verhaal is gebaseerd op interviews in het voorjaar van 2025 van Ben Smit met zijn zus Henny (90) en zijn broer Willy (92) over het verleden van hun ouders.
.
Podcast: Dit geschreven verhaal over Arie en Jantje Smit is ook te beluisteren als een podcast van 18,5 minuut. Deze is te beluisteren door hier of het plaatje te klikken. Link: https://eindhoven4044.nl/11/Van_Verzwegen_Verzet_tot_de_Gasdeal__De_Onthulde_Strijd_voor_Re.mp4
Nederlandstalig en tweestemming, automatisch gemaakt door https://notebooklm.google/
Foto: 1930 Arie Smit en Jantje Schoonbeek.
Net getrouwd, voor het oude stadhuis van Eindhoven.
Bernard (Ben) Smit, geboren in 1948, wilde meer weten over het leven van zijn ouders. Hoewel zij eind jaren zeventig en tachtig overleden waren, konden zijn oudere broer Wijnhold (Willy) en zus Hendrika (Henny) nog het nodige vertellen. Helaas is zijn oudste zus Marietje (1930) overleden. Volgens haar kinderen had zij niet alleen veel herinneringen aan die tijd maar ook de nodige trauma’s opgelopen.
In het voorjaar van 2025 heeft Ben zijn broer 92 jaar en zus 90 jaar geïnterviewd. Daarbij kwam ook het verzetsverleden van Arie en Jantje ter sprake. Dit tot grote verbazing van hem, omdat zijn vader en moeder weinig spraakzaam waren over deze periode.
Arie Smit (1902-1979) trouwde in Eindhoven met Jantje Schoonbeek (1907-1987). Arie was werkzaam bij de Technische Bedrijven van Philips, en verantwoordelijk voor de energievoorziening van dit concern. Samen woonde en werkte zij hun verdere leven in Eindhoven.
Ben heeft in het verleden wel eens vragen gesteld over hun oorlogsperiode. Arie gaf toen aan dat hij nauwelijks iets heeft kunnen doen uit angst voor ontslag. Hij was ‘verdacht’ omdat hij ‘De Waarheid’ las, een communistische krant, en moest goed opletten met wat hij zei en deed.
Zijn vrees voor baanverlies was heel begrijpelijk. Je werd bij Philips ontslagen als je een abonnement op ‘De Waarheid’ had of erger nog, communistische sympathieën. Daarom stapte hij over op het socialistische dagblad ‘Het Volk’. Na de oorlog werd deze krant voortgezet als ‘Het Vrije Volk’.
Zijn schoonfamilie, de familie Schoonbeek, was actief in de communistische beweging en zaten tijdens de bezetting in het verzet. Jantjes broer Bram Schoonbeek was actief in Limburg en moest onderduiken. Ook hun stiefvader Hein Nijholt speelde een belangrijke rol in de illegaliteit. Haar andere broer Bernard Schoonbeek heeft zijn verzetsdaden met de dood moeten bekopen. Ben (1948) is naar hem vernoemd.
In de gesprekken met Henny en Willy ontstond langzaam een heel ander beeld dan wat Arie of Jantje altijd vertelde over hun houding tijdens de bezetting.
Een AI-impressie van een geheime toegang tot een schuilkelder onder het huis.
Een verborgen ruimte onder het huis.
Onafhankelijk van elkaar vertelden broer en zus dat er vaak vreemde mensen op bezoek kwamen en dan boven moesten gaan spelen.
Arie en Jantje hadden in hun huis aan de Waterroosstraat 41 een geheime schuilruimte gemaakt, met een ingang onder de trap. Daar werden met regelmaat mensen verstopt. Wie, hoeveel en waarom deze onderduikers er waren, weten zij niet meer. ‘Onze ouders deden hier heel geheimzinnig over, en wij mochten als kinderen van 7 en 9 jaar absoluut aan niemand iets vertellen,’ vertelden Willy en Henny tijdens de gesprekken. ‘Ook mochten vriendjes of vriendinnetjes niet komen spelen als er vreemden in huis waren.
Het creëren van een geheime kelderruimte onder het huis zien we ook bij CPN'er Henk Goudkuil. Zijn huis aan de Stekelroosstraat 14, een kleine 150 meter van het huis waar Arie en Jantje woonde, was eveneens op zandgrond gebouwd. Samen met een andere ondergedoken CPN'er had Goudkuil een kelder gegraven. Hier installeerde hij een stencilmachine en een typemachine, waarmee hij de bladen 'Vrede en Vrijheid' en later 'De Waarheid' produceerde.
Een van de diverse advertenties van P. Arts in het Eindhovense NSB Kringblad.
Tekst: "Kameraden! Laat die even fijn zijn en treft elkaar bij café P. Arts."
Het liep niet goed af met de familie Arts. Op Dolle Dinsdag vluchtte de vader van Pieter met onbekende bestemming. In zijn kleding had hij een groot aantal gouden tientjes verstopt. Hij liet zijn vrouw en twee kinderen alleen achter. In oktober 1945 vroeg zijn vrouw via de rechtbank, een echtscheiding aan omdat ze niet wist waar haar man verbleef. Later werd de NSB'er opgepakt en veroordeeld tot detentie in strafkamp Vught. Hij zat vast tot november 1947. Wat er daarna met hem gebeurde is onbekend. Hij overleed op 31 oktober 1968, 69 jaar oud.
Willy kan zich nog goed herinneren dat hij bevriend was met Pieter Arts (1930), de zoon van een fanatieke NSB'er. Pieter was lid van de Hitlerjeugd en zijn vader P.G.A. Arts had een café op de Leenderweg. Als caféhouder adverteerde hij in het Eindhovense NSB Kringblad en paradeerde regelmatig in een uniform van de W.A.
Soms kwam een neef van de familie op bezoek, een officier van de SS. ‘Die maakte veel indruk op mij; een grote kerel, had een prachtig uniform en net als Pieter een dolk met een doodskop. Ik had als jongen van 9 jaar geen flauw idee wat de betekenis van dit alles was, ik vond het alleen maar imponerend,’ aldus Willy.
‘Merkwaardig genoeg had mijn vader geen moeite met onze vriendschap, maar wilde absoluut niet dat Pieter bij ons kwam spelen. Ik vond dit niet leuk, maar hij wilde nooit vertellen waarom Pieter niet welkom was.’
‘Achteraf denken wij dat het een slimme strategie was waardoor er minder snel verdenking zou ontstaan immers, wie laat zijn zoon spelen met een jongen die lid is van de Hitlerjeugd en zijn vader een fanatieke NSB’er, terwijl er onderduikers in huis zitten?! Naderhand hoorde ik dat het slecht is afgelopen met deze familie.’
Door de enorme groei had Philips veel behoefte aan energie. Daarom beheerde dit concern eigen energiecentrales voor het opwekken van stoom en elektriciteit.
Ansichtkaart collectie Jan Spoorenberg
Henny had in de jaren 50 regelmatig contact met Eef Kamerbeek. Een zeer succesvol tienkamper en deelnemer aan de olympische spelen in Melbourne, Rome en Tokio. Zijn prestaties leverden hem in 1960 de titel ‘Sportman van het Jaar’ op.
Eef wist Henny te vertellen dat zijn vader Henk Kamerbeek samen met Arie regelmatig op slinkse wijze een generator voor de stroomvoorziening van Philips saboteerde. Henk Kamerbeek was de directe chef van Arie en samen werkzaam bij het Stoombedrijf (gebouw T.A.O.?). Door deze acties kregen zij een speciale pas (Sonderausweis) om tijdens de spertijd toch op straat te mogen komen om reparaties te gaan uitvoeren. Waarschijnlijk was dit een dekmantel om ook andere illegale zaken te ‘regelen’. ‘Eef heeft mij hierover het nodige verteld, maar wat precies kan ik me niet meer herinneren. Op die leeftijd ben je met hele andere dingen bezig.’
Hoewel Arie niet zo spraakzaam was over deze periode, schijnt hij wel tegen een van zijn kleinkinderen verteld te hebben dat hij samen met Jantje iets gedaan heeft om geallieerde piloten te helpen. Maar wat precies is niet duidelijk
De fabricageprocessen van producten stelden specifieke eisen aan de gebouwen van Philips. Om alle productiegebouwen met elkaar te verbinden waren er veel kelders en onderaardse doorgangen met pijpen, kabels en leidingen. Ideale plekken om mensen te verbergen. Een ander deel van de verbindingen liep bovengronds, zoals nu nog te zien is op Strijp-S.
Fotocollectie Jan Spoorenberg
Een van de weinige verhalen die Arie wel vertelde waren de onderduikers in de talloze kelders van de Philipsfabrieken. Een doolhof van gangen, nissen en donkere ruimten, ideaal om mensen te verbergen. Bij gevaar kon hij hen waarschuwen via geheime telefoonverbindingen die buiten de reguliere telefooncentrale om liepen. Er bestond namelijk grote angst dat de Duitsers telefoongesprekken zouden afluisteren. Bovendien was het niet zeker dat elke medewerker in de centrale even betrouwbaar was.
Eindhoven, 18 september 1944.
Tijdens de bevrijdingsfeesten werden veel herinneringen aan de bezettingstijd vernield, vooral de gehate Nazi-emblemen. Zoals hier op de Vestdijk, waar een aantal Duitse organisaties waren gehuisvest.
Fotocollectie beeldbankwo2.nl
Zijn zoon Ben zou over zijn vader zeggen: ‘Mijn vader was een uitzonderlijk sociaal en bijzonder intelligent mens (hij haalde op latere leeftijd nog een ingenieurstitel), en kon absoluut geen onrecht verdragen.’
Om die reden schreef Arie Smit een groot aantal brieven naar kranten, politieke partijen, vakbonden en zelfs naar de koningin. Hij geloofde in de kracht van het woord en niet in geweld.
Een voorbeeld is een ingezonden brief over de gastarieven op november 1963 in Het Vrije Volk.
Of zijn mening over de AOW, eveneens gepubliceerd in Het Vrije Volk op 23 mei 1964.
De ontdekking in mei 1959 van de enorme gasbel bij Slochteren was wereldnieuws. Het gasveld zou de Nederlandse Staat en de aardoliemaatschappijen als aandeelhouders, astronomische winsten opleveren. Tot grote ergernis van Arie Smit. En uiteindelijk ook veel problemen veroorzaken voor de Groningse bevolking.
Eind jaren zestig en begin jaren zeventig bijvoorbeeld, verdiepte hij zich in de enorme winsten met de aardgasbel in Slochteren, en waar al dat geld gebleven was. Na veel onderzoek ontdekte hij onder andere dat Italië een zeer lucratief contract had gekregen, waarbij de Italianen slechts een kwart betaalden van de gasprijs die de Nederlandse burger moest betalen. Dit alles gebeurde op aandringen van enkele grote Europese landen en Amerika, uit angst dat de communistische partij in Italië de verkiezingen zou winnen. De koude oorlog was op haar hoogtepunt.
Destijds was er veel armoede in Italië, en met de belofte dat de Italianen geen honger en kou zouden lijden, werd onder andere met goedkoop Nederlands gas deze overwinning voorkomen.
Arie heeft over dit onrecht (woekerwinsten voor de oliemaatschappijen en duur gas voor de Nederlanders) uitgebreid gecorrespondeerd met bijna alle kopstukken van de toenmalige regering en politieke partijen. Maar iedereen ontkende het bestaan van zo’n geheime deal. Zijn ingezonden brieven werden vervolgens door de meeste kranten niet meer geplaatst en politici reageerden nauwelijks nog. Hij was monddood gemaakt.
Pas veel later werd officieel toegegeven dat dit contract wel degelijk bestond! 'Helaas was mijn vader toen al overleden', aldus Ben.
Trouwfoto van Arie Smit (27 jaar) en Jantje Schoonbeek (22 jaar).
Gehuwd op 7 februari 1930.
Terugkijkend op wat we nu weten zegt Ben verder: ‘De verzetsdaden van onze ouders Arie en Jantje zijn niet indrukwekkend of heldhaftig. Maar ze zijn belangrijker dan zij hebben doen voorkomen, en daar ben ik best trots op! Veel van wat er werkelijk gebeurd is, bijvoorbeeld hun rol bij het helpen van onderduikers, is in nevelen gehuld en kunnen wij waarschijnlijk nooit meer achterhalen, zoals zo veel verhalen uit die periode.’
Bronnen
Bron: Interviews voorjaar 2025 door Ben Smit met zijn zus Henny Mok-Smit (90) en broer Willy Smit (92).Redactie: Jan de Waal.Familiefoto’s: privécollecties.
Lees ook:
Communistisch verzet in Eindhoven:
https://www.eindhoven4044.nl/10/CPN-EHV-oorlogsjaren.html
Neuengamme: Eindhovenaren in een Duits concentratiekamp:
https://www.eindhoven4044.nl/11/Neuengamme-eindhoven.htmlLuister [ Podcast]:Berhard Schoonbeek: https://www.eindhoven4044.nl/10/Eindhovense-verzet-verhaal-berhard-schoonbeek.mp3
Over Henk Kamerbeek
Bron: https://www.ihesm.com/eindhoven1934/oudstrijp/Henk Kamerbeek, werkzaam bij Philips, was actief bij Philips-atletiek. In 1935 verhuisde het gezin naar de Frederiklaan 149. Henk overleed op 30 november 1954 aan de gevolgen van een verkeersongeval op de Aalsterweg. Zijn weduwe, Geertruida Kamerbeek-Middelman, vertelde dat haar man altijd had gezegd dat ze hem op die gevaarlijke Aalsterweg nog wel eens dood zouden rijden.Henk was erevoorzitter en trainer van de Philips atletiekvereniging en erelid van de K.N.A.U. (Koninklijke Nederlandse Atletiek Unie). Hij was tevens erelid van PSV en bestuurslid van de afdeling voetbal.Bron: Eindhovensch dagblad 01-12-1954Zoon Eef Kamerbeek (1934-2008) werd later Nederlands bekendste tienkamper. In Amsterdam is een straat naar hem vernoemd: de Eef Kamerbeekstraat.extra informatie: Onderduiken onder de trap: