Concentratiekamp Neuengamme: Een Hel in Noord-Duitsland

Het concentratiekamp Neuengamme, gelegen nabij Hamburg in Duitsland, was een van de grootste en gruwelijke concentratiekampen van het naziregime. Opgericht in december 1938 als een subkamp van Sachsenhausen, groeide het in juni 1940 uit tot een zelfstandig hoofdkamp onder direct beheer van de SS.

Een Werkkamp van Dood en Ontbering
Neuengamme diende voornamelijk als werkkamp, waar gevangenen onder onmenselijke omstandigheden dwangarbeid moesten verrichten. De beruchte baksteenfabriek was een van de belangrijkste werkplekken, waar de gevangenen bakstenen produceerden voor de Duitse oorlogsindustrie en bouwprojecten in Hamburg. Het werk was slopend en velen bezweken onder de zware omstandigheden. Naast de baksteenfabriek werden gevangenen ingezet voor diverse andere taken, waaronder het aanleggen van wegen, het delven van veen en later ook in wapenfabrieken en scheepswerven.
In totaal hebben meer dan 100.000 gevangenen uit meer dan 28 landen Neuengamme en zijn talloze buitenkampen vastgezeten. In het concentratiekamp en zijn buitenkampen zijn ongeveer 42.900 mensen omgekomen, bijna de helft van alle gevangenen. 
Deze gevangenen waren een afspiegeling van de "ongewensten" in de ogen van het naziregime: politieke tegenstanders, verzetsstrijders, Sovjet-krijgsgevangenen, Joden, Roma, homoseksuelen en anderen. De leefomstandigheden waren extreem slecht: chronische honger, uitbraken van ziekten zoals tyfus, bruut geweld van de SS en kapo's, en de constante uitputting door zware arbeid eisten tienduizenden levens. Meer dan 90 subkampen waren verspreid over Noord-Duitsland, waar gevangenen eveneens werden ingezet, onder meer voor de aanleg van verdedigingswerken zoals de 'Friesenwall'. In deze buitenkampen waren de omstandigheden vaak nog slechter dan in het hoofdkamp.

De Nederlandse Gevangenen in Neuengamme
Voor Nederlanders was Neuengamme een van de meest gevreesde bestemmingen. Ongeveer 5.500 Nederlanders hebben gevangengezeten in Neuengamme en de daaraan gelieerde buitenkampen. In meer dan vijftig van de vijfentachtig /negentig buitenkampen van Neuengamme hebben Nederlanders gezeten. Zij waren veelal verzetsstrijders, politieke gevangenen of slachtoffers van razzia's. Een van de bekendste Nederlandse slachtoffers was de dichter Jan Campert, die in het verzet zat en in Neuengamme om het leven kwam.
Veertig personen uit Eindhoven waren daar gevangen, maar vier van hen keerde naar Eindhoven terug.

Een tragische episode betreft de mannen uit Putten. Op 2 oktober 1944 werden ongeveer 660 mannen uit Putten opgepakt en via Kamp Amersfoort naar Neuengamme en de buitenkampen gedeporteerd als wraakactie na een aanslag. Van deze groep hebben uiteindelijk 552 mannen de Tweede Wereldoorlog niet overleefd, een gruwelijk bewijs van de dodelijke aard van het kamp. De Nederlandse gevangenen werden blootgesteld aan dezelfde onmenselijke behandeling als andere nationaliteiten. De sterftecijfers waren schrijnend; volgens de dodenboeken kwamen minimaal 3.500 Nederlanders om in Neuengamme, hoewel het werkelijke aantal vermoedelijk hoger ligt door de vernietigde administratie. Slechts ongeveer 500 Nederlanders wisten dit concentratiekamp te overleven.

De Evacuatie en het Einde
In april 1945, toen de geallieerde troepen oprukten, begon de SS met de haastige evacuatie van het kamp. Duizenden gevangenen werden op dodenmarsen gestuurd of in transporten geperst, waarbij velen door uitputting, ziekte of moord omkwamen. Rond 20 april 1945 werden de overgebleven gevangenen op schepen in de Lübecker Bocht geladen. Deze schepen, waaronder de Cap Arcona en de Thielbek, werden enkele dagen later door Britse vliegtuigen gebombardeerd, die in de veronderstelling waren dat het vijandelijke troepentransporten betrof. Bij deze catastrofe kwamen duizenden gevangenen om het leven, velen van hen verdronken in het ijskoude water of werden doodgeschoten door de SS als ze probeerden te ontsnappen.

Toen Britse troepen op 2 mei 1945 Neuengamme binnentrokken, vonden ze het kamp vrijwel leeg. De gruwelen van Neuengamme kwamen toen pas volledig aan het licht. Na de oorlog werden enkele kampbeulen berecht, maar helaas ontkwamen veel daders aan hun straf. Het kampterrein werd lange tijd door het Britse leger gebruikt als gevangenis (tot 1965), wat de herdenking en de erkenning van het leed bemoeilijkte.

Een Plaats van Herdenking
Sinds de jaren '80 is Neuengamme echter ontwikkeld tot een belangrijke gedenkplaats en museum. Het herinnert aan de barbaarse gruweldaden van het naziregime en eert de meer dan 42.000 (sommige bronnen spreken zelfs van 55.000) mensen die het kamp niet overleefden. Neuengamme is vandaag de dag een van de grootste herinneringscentra in Duitsland en speelt een cruciale rol in educatie over de Holocaust, de misdaden tegen de menselijkheid en de noodzaak van mensenrechten en tolerantie. Het dient als een blijvende waarschuwing tegen de gevaren van haat en extremisme.

Meer informatie op: https://www.vriendenkringneuengamme.nl
Namen Neuengamme zoeken : https://monument.vriendenkringneuengamme.nl/uitgebreid-zoeken