Distributie wel en wee - Verslag van Elisabeth Cuhfus.

Elisabeth Cuhfus
Foto 1945

Elisabeth Cuhfus

‘Distributieleed’
Verslag periode 1940-1945

Gedurende de Eindhovense oorlogsjaren zijn de in dit schrift met harde kaft bijeengebrachte documenten verzameld en van bijschriften voorzien door mijn moeder, Elisabeth Cuhfus (1924-2012), die vanaf 1937 in Eindhoven-Stratum woonde. Zij liet dit schrift en andere documenten uit de oorlogstijd aan mij na.
De distributie van zoveel producten heeft zeker zijn sporen nagelaten in haar leven. De herinnering aan niet genoeg te eten hebben bijvoorbeeld. Ze was tiener ten tijde van de oorlog en dat is een periode waarin je onder normale omstandigheden al altijd honger hebt. En in een oorlog met rantsoenering en distributiebonnen was een tienerhonger onmogelijk te stillen.
Een ander gevolg van de distributie op de rest van haar leven waren de voorraden nieuwe handdoeken, washandjes, keuken- en theedoeken, en lakens die vanaf haar huwelijk tot haar dood altijd in de kasten lagen. ‘Want stel dat het weer oorlog wordt, dan kunnen we ons tenminste fatsoenlijk afdrogen en ons bed dekken. Want die flinterdunne en gerafelde
handdoeken die we in de oorlog hadden, dat nooit meer.’ Ook lagen tussen die stapels overal stukken en stukjes zeep. Want ook die waren in de oorlog nauwelijks te krijgen.
Ik hoop dat u als lezer hierdoor meer inzicht krijgt in wat de distributie betekende voor de met name Eindhovense bevolking in de oorlogsjaren.

Marjolein Anker

Het bonnen- en knipseldagboek

De Rijks-distributiekaart

De Rijksdistributiekaart werd in oktober 1939 door de Nederlandse overheid ingevoerd om schaarse goederen en voedsel eerlijk te rantsoeneren. Hoewel dit begon als een tijdelijke maatregel tijdens de mobilisatie, werd de kaart tijdens de oorlogsjaren al snel vervangen door de uitgebreidere distributiestamkaart, die gekoppeld was aan bonkaarten voor specifieke producten.

Hoewel de Tweede Wereldoorlog in mei 1945 eindigde, betekende dit niet direct het einde van de schaarste in Nederland. De wederopbouw van het land vergde enorme investeringen en er was een groot tekort aan buitenlandse valuta om goederen te importeren. Om de schaarse middelen eerlijk te verdelen en inflatie te voorkomen, bleef het distributiesysteem nog jarenlang van kracht. Desondanks bleven basisproducten zoals koffie, brandstof en textiel nog geruime tijd alleen op de bon verkrijgbaar. De koffiebon werd pas in januari 1952 afgeschaft, waarmee koffie als laatste product weer vrij verkrijgbaar was.

Linkerpagina:
Deze „distributie – en andere oorlogsgevallen” zijn verzameld en bijgehouden te Eindhoven. Het is daardoor niet onmogelijk, dat zich – vooral in de bevrijdingsperiode – verschillen voordoen ten opzichte van Noord-Nederland. Juli 1945

Rechterpagina:
Toen op 3 september 1939 de oorlog tussen Duitsland, Engeland en Frankrijk uitbrak, raakte de levensmiddelenvoorziening van Nederland in gevaar. Daarom besloot de regering om, net als in 1914, de aanwezige voorraden te rantsoeneren en bonnen uit te geven waarmee men de verschillende artikelen kon krijgen.
Daartoe werd iedereen in het bezit gesteld van een zogenaamde "stamkaart", waarop naam, adres, geboortedatum, beroep en foto stonden. Op vertoon van deze stamkaart kon men bij het distributiekantoor de documenten waar men recht op had afhalen op een daarvoor regelmatig aangewezen datum. Op de kaart werd dit dan afgetekend.
Met het uitreiken van de bonnen werd niet meteen een begin gemaakt; er gingen enkele maanden overheen.

Op de volgende pagina's enkele van de bonnen en andere documenten

Linkerpagina:
Distributiegevallen
Een gedeelte van het algemeen distributiebonnenboekje. Op bon 21 kon men bijvoorbeeld rijst krijgen, op 22 suiker enz.

Rechterpagina:
Model van een stukje van de broodkaart. 1 bon, bijvoorbeeld nr. 10, gaf recht op 100 gram brood. Voor een half brood moest men 4 bonnen geven.
Broodbonnen, zoals ze enige tijd later uitgegeven werden. 1 bon was weer 100 g. Ook kon men op 1 bonnetje 6 gebakjes of 1 ons koekjes krijgen.

Linkerpagina: Algemeen distributiebonnenboekje
Linkerpagina (onder):
Boterbonnen, elk recht gevend op een half pond boter, voor de duur van 10 dagen.

Rechterpagina:
Enkele vleesbonnen. 1 bon gaf recht op 1 ons vlees, inclusief been.
Melkbonnen, 1 bon was goed voor 1 3/4 liter per week. In het begin volle melk.
Aardappelbonnen. 1 bon was goed voor 1/2 kg per persoon per week.

Linkerpagina:
Een stukje van een brandstoffenkaart. Elke bon gaf recht op 1 hectoliter kolen voor de duur van 1 maand.
Voor het verkrijgen van schoenen, fietsbanden en dergelijke was een bepaalde bon, of liever een vergunning nodig. Zo ook met textielgoederen. Voordat men een vergunning kreeg, moest men verschillende formulieren invullen. Op welke wijze het publiek dit meestal deed, laat het nevenstaande krantenknipsel zien uit het "Nieuws van den Dag" van het voorjaar van 1941.

Linkerpagina: juli 1941 Gerantsoeneerd:
Brood, koek, gebak, meel, bloem, pudding, havermout, gort, rijst, griesmeel, macaroni, vermicelli, melk, boter, kaas, eieren, vlees, vet, suiker, aardappelen, koffie (surrogaat), thee, brandstoffen, honden- en kattenbrood, maïzena.

Niet te krijgen: Specerijen, sigaretten, chocolade, petroleum
Beperkte verkoop van: Schoenen, textielgoederen, fiets- en autobanden
Beperkt verbruik van: Gas en elektra

Rechterpagina:
Stuk van de vleeskaart
1 bon slechts 1/2 ons vet of vlees (inclusief been)

Algemene distributiebonkaart

Linkerpagina:
Boterbonnen 1942/43. Iedere bon gaf recht op ongeveer een half pond boter (margarine). Zoals hier te zien is, is elke afbeelding weer anders. Dit ter voorkoming van vervalsing.

Rechterpagina:
Kaart voor serviesgoed (dat overigens toch nergens te krijgen was) is echter nooit aangewezen.
Vleesbonnen 1942/43. Bon A was het meeste waard. Bijvoorbeeld 2 B-bonnetjes waren samen 1 A-bon.

Linkerpagina: Petroleumkaart. Alleen voor gezinnen, waar geen gas, electra, fornuis e.d. aanwezig waren, en die dus kookten op petroleum.
Taptemelkbon. 1/4 liter per dag of 1 3/4 per week.

Rechterpagina: Textielkaart.
Voor het kopen van textiel werden 100 punten verstrekt gedurende een jaar of langer: bijvoorbeeld 1 paar kousen - 5 punten, 1 jurk - 15 punten, enz.
Voor garens zitten aparte bonnen aan weerszijden van het opschrift in het midden.

Ingevulde gegevens op de textielkaart:
Naam: Cuhfus
Voornamen: Hendrik
Adres: Fuchsiastraat 24
Geboren te: Amsterdam op 19 maart 1893
Nummer distributiestamkaart: 17013
Gemeente: Eindhoven

Linkerpagina:
Tabaksbonnen voor mannen. 1 bon is gelijk aan 25 gram per week.
Hieronder staan de sigarettenbonnen voor vrouwen. 1 bon is gelijk aan 1 pakje sigaretten. In het begin konden vrouwen boven de 25 jaar kiezen tussen een sigarettenkaart of een versnaperingskaart. Later kregen alleen kinderen nog een zogenaamde "snoepkaart" en verviel de sigarettenkaart voor vrouwen helemaal.
Onder: Een versnaperingskaart. 3 bonnen is gelijk aan 3 ons in 4 weken.

Rechterpagina:
Later uitgegeven versnaperingskaart

"Dagblad van het Zuiden" van 10 maart 1942

Linkerpagina:
Wat denkt u van de onderstaande advertentie in "Dagblad van het Zuiden" van 1941

Heb een pracht van een honger:
wil ruilen voor een goed diner.
Brieven nr...... aan het Bureau
van dit blad.

De plaatser van deze advertentie ontving zes brieven, maar werd helaas opgepikt wegens anti-Duitse (nieuwe orde) uitingen .

Algemeen bekend was het rijmpje: Nieuwe orde, lege borden!

Rechterpagina:
Overzicht van woekerprijzen (Juni 1943)
1 ei: f 0,80
1 pond boter: f 25,-
1 suikerbon: f 10,-
1 pond echte koffie: f 75,-
1 ons shag (tabak): f 15,-
stof voor een herenkostuum: f 200,-
fietsbanden: f 100,-
radio's: f 300,- tot f 600,-
1 brood: f 2,50
schoenen: f 60,-

Verder werd letterlijk alles te gelde gemaakt, voornamelijk tweedehands spullen zoals: vrouwenjurken, kinderkleding, meubels, vloerkleden, kinderwagens, haarden en kachels enzovoort.
Hiernaast staan enkele zogenaamde ruiladvertenties.

Linkerpagina: Koffie- en theesurrogaten in 1942/1943

Rechterpagina: De Gruyters theesurrogaat

Linkerpagina (linksboven): Als je niet beter wist.....

Linkerpagina (midden): Mina Bakgraag was een veelvoorkomend figuur, die in diverse advertenties allerlei adviezen gaf over het bakken zonder melk, eieren of boter.

Rechterpagina (rechtsboven, bij de Repko-advertentie): Waartoe koffiesurrogaat al niet in staat was.

Linkerpagina (boven): Klaas in Boog Azijn. Een evenzeer geestige als pakkende reclame.

Linkerpagina (onder): Zuinig met kousen en sokken! Dat was in 1943 het parool van iedere huismoeder. Nieuwe waren niet te krijgen, en stopgaren was vreselijk slecht. Geen nood: Bata schafte raad.

Rechterpagina (boven): Overzicht van woekerprijzen (13 juli 1944)
1 ei: f 1,25
1 pond boter: f 35,-
schoenen: f 125,- tot f 150,-
radio's: f 600,- tot f 1000,-
nieuwe aardappelen (per kilo): f 0,30
bloemkool (per stuk): f 0,75
tomaten (per kilo): f 3,-
gitaren: f 200,-
banjo's en mandolines: f 65,-
accordeons: f 1000,- tot f 3000,-

Rechterpagina (onder): Bloemen waren zonder bon. Door de ongekend hoge prijzen waren ze echter voor velen onbereikbaar. Midden in het seizoen kostten de rozen f 0,33 per stuk. Margrieten kostten f 1,50 per 10 stuks enzovoort.

Rechterpagina (boven): De bonkaarten van het Algemeen Distributiebonboekje veranderden nogal eens. Hiernaast weer twee modellen.

Rechterpagina (onder): Groentekaart met bonnen. 1 bon is gelijk aan een half pond groente per persoon.

Linkerpagina (boven):
Iedere stamkaart had een inlegvel waarop werd afgestempeld op welke datum men zijn eerstvolgende bonnen kon halen.

Linkerpagina (onder):
Hiernaast en hieronder: Aanvraagformulier voor textiel.

Aanvraag ter verkrijging van voor het betrekken van textielgoederen bij den detailhandel.

Linkerpagina (boven): Toen omstreeks augustus 1944 de geallieerde legers de Nederlandse grens naderden, werd de verbinding met een gedeelte van ons land verbroken. In verband met een aanvoer die stagneerde, werden in het zuiden nooddistributiekaarten uitgegeven met verminderde of gehalveerde rantsoenen. Hierboven een noodkaart uit Eindhoven.

Linkerpagina (onder): Hiernaast een tweede noodkaart.

Rechterpagina: Intermezzo.
Op maandag 18 september 1944 trokken de eerste tanks van het tweede Britse leger Eindhoven binnen. De stad zelf was om ongeveer 12 uur al vrij door de Amerikaanse parachutisten, die van de andere kant kwamen. Stratum echter werd door de moffen verdedigd, zodat wij pas om 7 uur 's avonds bevrijd waren.
Aan enthousiasme geen gebrek! Ook de volgende dag feest overal. Muziek op de markt en het doortrekken van troepen, die luid toegejuicht werden.
Maar die avond (19 september) om half negen kwamen de Duitse bommenwerpers, die een terreuraanval op de stad deden. Van alles wat gebeurde, is mij dit woord het sterkst bijgebleven:

Doodsangst!!!

Van de stad veel weg. Veel mensen 's nachts de hei in. Kinderen op blote voetjes mee.
Volgende dag zware depressie.

Linkerpagina (boven): bij alle mensen. Veel vlaggen van oranje weg. Stemming was niet meer.

's Avonds kwamen Engelse jagers om bescherming te geven tegen een eventuele tweede aanval. Echter niet geweest. Ongerustheid bleef bij velen echter weken, ja maanden hangen.

Linkerpagina (onder): Bevrijdingshumor
Rechterpagina (onder het ingeplakte formulier): Gas-distributie.

Artikel stond in "Ons vrije Nederland", 7 maart 1946

Deze originele bonkaart is afkomstig is afkomstig van een overval op een distributiekantoor te Groningen "GEKRAAKT" door de K.P.
134.000 stuks werden buit gemaakt,bestemd voor de ondergedoken landgenoten.
Door omstandigheden is deze bonkaart niet uitgereikt.
Stichting 1940 - '45 Afd.Zeist,
Voorzitter: ?
Secretaris: F. Noppen

Achtergrondinformatie: Overval op Drukkerij Hoitsema in Groningen. Bij de overval op Drukkerij Hoitsema in Groningen, een filiaal van Johan Enschedé en Zn., werden op klaarlichte dag op 17 mei 1944 ruim 130.000 distributiebonkaarten buitgemaakt, de grootste buit ooit tijdens de Duitse bezetting. De overval werd uitgevoerd door de Knokploeg Remco en de Knokploeg Wim, van onder meer Reint Dijkema en Johannes Post. Diverse overvallers zijn later door de Duitse bezetter gefusilleerd.

'Actueel Humoristische Serie', een reeks van in totaal 6 prentbriefkaarten die tijdens de bezettingsjaren in 1944 in Nederland werd uitgegeven door Handelsonderneming Triem Hilversum
Bovenaan staat "Oorlogshumor!".
Linkerpagina: Verduistering
Naambordje op de deur: A. Jansen
Onderschrift: "Mevrouw: Gut, het is helemaal donker bij de Jansens. Zouwe ze uit zijn?
De verduistering (Links): Vanaf het begin van de bezetting moest iedereen de ramen 's avonds zwaarder verduisteren met zwart papier of gordijnen, zodat geallieerde bommenwerpers zich niet konden oriënteren op het licht van de steden. De grap hier steekt de draak met de effectiviteit ervan: het is zó goed verduisterd dat kennissen denken dat de bewoners niet thuis zijn.

Rechterpagina:
Rechter prentkaart (De man in de te korte jas):
Onderschrift: De man die te weinig punten voor een winterjas had!

Het distributiestelsel (Rechts): Vrijwel alles ging op de bon (het distributiesysteem). Om kleding, textiel of een winterjas te kopen, had men speciale distributiepunten nodig. Wie te weinig punten had verzameld of overhield, moest creatief zijn. De prent toont op humoristische wijze een man die van de nood een deugd heeft gemaakt door een veel te korte jas (of een herwerkt jasje) te dragen, terwijl de winterse sneeuw op de grond ligt.

Linker prentkaart (Ooievaar):
Tekst op de documenten in de tas: Beschuit, Melk, T
Tekst op het document in de poot: Speciale Vergunning
De Ooievaar (Links): Wie in de oorlog een kind kreeg, liep onmiddellijk op tegen een muur van bureaucratie. Een baby betekende immers extra monden om te voeden en behoefte aan schaarse baby kleiding en luiers. De ooievaar vliegt hier dan ook niet zomaar rond: hij draagt een tas vol officiële papieren (zoals stamkaarten voor melk en textiel uit het distributiejaar 1941) en heeft zelfs een officiële Speciale Vergunning in zijn poot geklemd om de baby überhaupt te mogen afleveren.

Rechter prentkaart (Sinterklaas):
Sinterklaas (Rechts): Deze prent is een overduidelijke spot op het enorme gebrek aan brandstof en de vindingrijke (maar onhandige) oplossingen hiervoor. Sinterklaas rijdt niet op een echt paard over de daken, maar op een houten speelgoedpaard op wielen. Paarden werden ook door de Duitse bezetter in beslaggenomen.
Achter het paard hangt een grote, dampende gasgenerator op een karretje. Omdat benzine en gewone brandstoffen volledig waren gereserveerd voor de Duitse Weermacht, werden veel Nederlandse auto's en vrachtwagens in die jaren omgebouwd om op houtgas of kolengas te rijden via zo'n opvallende ketel. Zelfs de Sint ontkwam dus niet aan de generatorkar om zich te kunnen verplaatsen.

Linker prentkaart (Fietsgenot!):
Fietsgenot! (Links): Al vrij snel in de oorlog werd rubber extreem schaars omdat de aanvoer stil lag en de bezetter alle voorraden opeiste. Nieuwe fietsbanden waren niet meer te krijgen. De fietser op de prent illustreert de wanhoop én de vindingrijkheid van de Nederlandse burger: het voorwiel is vervangen door een heel klein massief wiel (wellicht van een step of karretje), en om het achterwiel zitten lappen en touwen gewikkeld om de velg te beschermen. Omdat een lekke band of een kapot wiel constant dreigde, heeft de man een complete reservefiets op zijn rug gebonden en puilt zijn fietstas uit met gereedschap. De titel "Fietsgenot!" is dan ook puur cynisme.

Rechter prentkaart (Museum):
Bordje in de vitrine: Het aanraken der antiquiteiten is streng verboden. Labels op de objecten (van boven naar beneden, links naar rechts):
Bovenste plank: Bols (fles), Ui, Haring, Petroleumlamp, Banaan, Middelste plank: Thee (blik), Varken (model 1/2 varken), Jaffa (sinaasappel), Zeem, Kaas en Onderste plank: Koffie (blik), Ei, Zalm (blik)

Museum (Rechts): Deze prent laat op scherpe wijze zien hoe drastisch het dagelijks leven was veranderd. Alledaagse producten zoals een banaan, een haring, een ei, een fles jenever (Bols), echte koffie en thee, of een stuk kaas waren zo zeldzaam geworden dat ze in deze satire alleen nog maar in een museum te bewonderen zijn als "antiquiteiten". De bevolking was aangewezen op surrogaatproducten (zoals namaakkoffie van gebrande eikels of granen). Een echt half varken of een blik zalm was voor de gewone burger synoniem geworden met een onbetaalbaar of onbereikbaar historisch luxeproduct.

Linkerpagina (onderaan het krantenknipsel): Eindhovensch Dagblad 23 februari 1945

Rechterpagina: In januari 1945 waren de rantsoenen in het nog door Duitsland bezette gebied:

1000 gram brood per week
150 gram andere artikelen
75 gram vet
50 gram kaas
1 kilogram aardappelen.

Knipsel uit "Trouw" maart 1945

Linkerpagina (boven aan het krantenknipsel): Eindhovensch Dagblad 13 maart 1945 De Nederlandsche kinderen van 1945 tot de Duitsche kinderen van 1918.
Rechterpagina: Trouw 21 april 1945 De honger en ellende in bezet Nederland

vervolg: Trouw 21 april 1945 De honger en ellende in bezet gebied

Linkerpagina: Gelukkig keerde het noodlot op een gegeven moment, maar voorlopig bleef de toestand verre van normaal of ideaal, zoals uit de daarnaast staande stukjes blijkt.
Rechterpagina boven: Dit was het begin van de kentering. Begin mei 1945.
Rechterpagina midden: 8 mei 1945. Algehele bevrijding. Artikel Eindhovensch Dagblad 18 mei 1945 : In de hongerprovincies

Linkerpagina: Vervolg artikel Eindhovensch Dagblad 18 mei 1945 : In de hongerprovincies
Rechterpagina: Van alles werd tijdens de bezetting een „winstzaakje” gemaakt. Bovengenoemde bon "Gebührenpflichtige Verwarnung" werd uitgegeven nadat iemand was aangehouden voor het fietsen met twee fietsen tegelijk. Het slachtoffer werd na betaling van 1 gulden ter plaatse vrijgesteld van verdere rechtsvervolging.

Linkerpagina:
Dit is een gedrukt kaartje in het Engels: MILITARY POLICE DANCE
Herinneringen uit den Engelse bezettingstijd.

Rechterpagina:
Het hiernaast staande stukje "getiteld Cruijdtnagel" stond in de „Waarheid” van 11 augustus 1945, een communistisch blad. Het geeft enigszins de indruk weer hoe komisch de verhouding tussen burgers en soldaten dikwijls was.

Linkerpagina boven:
Hiernaast is te zien dat alle toestanden, zelfs een jaar na de bevrijding, nog lang niet in orde waren. Van deze oproepen stonden er geregeld in de kranten.

Rechterpagina links:
Voor mannen werden af en toe zogenaamde „eenheidssigaretten” verstrekt. Deze "Consi sigaretten" waren samengesteld uit hop, rommel en misschien ook nog wel een minimum aan tabak.

Rechterpagina onder:
Het publiek, als altijd vindingrijk, ontleedde de naam van het merk Consi als volgt: Cigaretten Onder Nationaal-Socialistische Invloed.

Linkerpagina:
Boven: Duitse Rijksmarken eine Mark, uitgegeven na de bezetting door de geallieerden.
Onder: Zilverbon: Oorlogsbetaalmiddel ter waarde van 1 gulden..

Rechterpagina:
Geld 10 gulden dat direct na de bevrijding is uitgegeven, gedrukt in Amerika.

Linkerpagina
Per 1 januari 1946 kwamen de volgende artikelen van de bon:
peulvruchten, meel, havermout, gort, pudding, vermicelli, macaroni.
Het broodrantsoen werd vastgesteld op 2800 gram per week.

Eind maart '46 daalde dit rantsoen weer naar 2400 gram.
Rechterpagina: krantenknipsel met de kop "Een aantal Textielartikelen voortaan slechts op speciale vergunning" Artikel in diverse kranten op 13 november 1943
z.o.z. (zie ommezijde)

Elisabeth Cuhfus
Distributie-verslag

Elisabeth Cuhfus

De Rijks-distributiekaart

Losse documenten uit de oorlogsnalatenschap

Elisabeth Cuhfus Distributie-verslag

Elisabeth Cuhfus

De Rijks-distributiekaart

Losse documenten uit de oorlogsnalatenschap

Elisabeth Cuhfus
Distributie-verslag